Część 3 — Czytanie i rozumienie tekstu
Przed tym rozdziałem przeczytaj Wprowadzenie do części 3 (zasady czytania, akcent, strategia pytań). Tekst poniżej jest oryginalny — dokładnie taki, jak na egzaminie (źródło: biblioteka tekstów NIL). Czytaj go na głos, wolno, akcent na przedostatnią sylabę.
Krztusiec
Krztusiec, znany dawniej jako koklusz, to ostra choroba zakaźna dróg oddechowych – bakteryjne zapalenie tchawicy i oskrzeli wywoływane przez zakażenie pałeczką krztuśca.
Krztusiec jest chorobą wywołaną przez toksyny, których liczne rodzaje wytwarzają wspomniane bakterie i zwykle przebiega bezgorączkowo.
Najważniejszym objawem krztuśca jest bardzo silny, napadowy, przewlekły kaszel, któremu zwykle towarzyszy duszność i świst wdechowy, określany jako „pianie”, lub wymioty pod koniec napadu kaszlu. Krztusiec jest najgroźniejszy dla noworodków i małych niemowląt, jednak ciężko chorują również osoby starsze. Zachorować można w każdym wieku, a chorobę przechodzić kilka razy w życiu.
Źródłem zakażenia pałeczką krztuśca są chorzy – zarówno dzieci z pełnoobjawową chorobą, jak i młodzież czy osoby dorosłe, u których choroba może przebiegać łagodnie i niecharakterystycznie lub skąpoobjawowo. Największa zaraźliwość występuje w pierwszych dwóch tygodniach choroby i utrzymuje się przez około 3–4 tygodnie, przy czym właściwa antybiotykoterapia skraca zaraźliwość do 5 dni.
Zakażenie przenosi się drogą kropelkową podczas kaszlu i kichania, a także poprzez kontakt bezpośredni, choć w tym przypadku zaraźliwość jest znacznie mniejsza.
Okres wylęgania krztuśca wynosi 7–10 dni, rzadko może trwać do 3 tygodni. Choroba ma charakter długotrwały, przewlekający się. Kaszel utrzymuje się przez trzy i więcej miesięcy, zwykle nasilając się nocą.
Często jedynym objawem krztuśca u osób dorosłych jest przewlekły kaszel nasilający się wieczorem, który utrzymuje się przez kilka miesięcy.
Powikłania krztuśca zależą od wieku i stanu uodpornienia chorego. Dla niemowląt krztusiec jest bardzo niebezpieczną chorobą, zagrażającą ciężkimi powikłaniami, a nawet śmiercią.
Do typowych powikłań należą bakteryjne zapalenie płuc zwykle wywołane przez nadkażenie pneumokokami oraz zapalenie ucha środkowego. Może dojść do uszkodzenia płuc (niedodma, rozstrzenie oskrzeli). Najgroźniejszym powikłaniem jest krztuścowe uszkodzenie mózgu (encefalopatia).
U osób dorosłych, a zwłaszcza w starszym wieku, częstymi powikłaniami krztuśca są wywołane przez przewlekły kaszel zaburzenia snu, nietrzymanie moczu, utrata masy ciała, przepuklina pachwinowa, a rzadko nawet złamania żeber czy krwawienia do mózgu (udar).
Co to jest Krztusiec ?
to ostra choroba zakaźna dróg oddechowych – bakteryjne zapalenie tchawicy i oskrzeli wywoływane przez zakażenie pałeczką krztuśca Bordetela pertussis. Częstym objawem jest silny napadowy "szczękający " kaszel.
Jak jest przenoszony?
Źródłem jest chorzy człowiek. Zakażenie przenosi się drogą kropelkową podczas kaszlu i kichania, a także poprzez kontakt bezpośredni. Największa zaraźliwość występuje w pierwszych dwóch tygodniach choroby
Objawy?
Objawy kaszel szczękający utrzymuje się przez trzy i więcej miesięcy, zwykle nasila się w nocy.
Istnieje faza nieżytowa krztuśca i faza(okres) napadów kaszlu
Kaszel jest bardzo silny, napadowy, któremu zwykle towarzyszy duszność i świst wdechowy, określany jako „pianie”, lub wymioty pod koniec napadu kaszlu.
Powikłania u dzieci?
bakteryjne zapalenie płuc zwykle wywołane przez nadkażenie pneumokokami
zapalenie ucha środkowego.
Może dojść do uszkodzenia płuc (niedodma, rozstrzenie oskrzeli).
Najgroźniejszym powikłaniem jest krztuścowe uszkodzenie mózgu (encefalopatia).
Powikłania u dorocłych ?
zaburzenia snu,
nietrzymanie moczu,
utrata masy ciała,
przepuklina pachwinowa,
złamania żeber
krwawienia do mózgu (udar).
6.Leczenie ?
antybiotykoterapia ( makrolidy ) po 5 dniach stosowania leku osoba przestaje być zakaźna.
leki przeciwkaszlowe
szczepienie ochronne
W języku polskim akcent pada prawie zawsze na przedostatnią sylabę wyrazu. Pogrubiona (czerwona) sylaba w tabeli poniżej = sylaba akcentowana. Czytaj wolno, równo, bez „połykania” końcówek.
⚠️ Wyjątki: w TYM tekście praktycznie wszystkie słowa są regularne (akcent na przedostatnią sylabę). Uważaj tylko na wyrazy obce typu en-ce-fa-lo-pa-tia — tu akcent wciąż pada na przedostatnią sylabę. Liczebników z nietypowym akcentem (czte-RY-sta) ani form gramatycznych typu gra-MA-ty-ka w tym tekście nie ma.
| Słowo (akcent) | Na co uważać przy czytaniu |
|---|---|
| krztusiec | nagromadzenie spółgłosek krzt: rz=[ż], potem [u]; czytaj „kszt-u-siec” |
| koklusz | sz=[ш] na końcu |
| zakaźna | ź miękkie [źi]; za-kaź-na |
| dróg oddechowych | ó=[u] → „drug”; ch=[h] |
| bakteryjne | y twarde, bak-te-ryj-ne |
| tchawicy | tch=[tx], ch=[h]; tcha-wi-cy |
| oskrzeli | rz=[ż]; os-kże-li |
| pałeczką | ł=[w], cz=[ч], ą nosowe; „pa-wech-koN” |
| krztuśca | ś miękkie; krztuś-ca |
| toksyny | ks wymawiaj wyraźnie |
| bezgorączkowo | ą nosowe, cz=[ч]; bez-go-rącz-ko-wo |
| napadowy | na-pa-do-wy |
| przewlekły | rz=[ż], ł=[w]; pże-vle-kwy |
| kaszel | ka-szel, sz=[ш] |
| duszność | sz=[ш], ść→ść miękkie; dusz-ność |
| świst wdechowy | ś miękkie, ch=[h]; świst vde-cho-vy |
| pianie | pia-nie |
| wymioty | wy-mio-ty |
| noworodków | ó=[u]; no-wo-rod-kuf |
| niemowląt | ą nosowe; nie-mow-loNt |
| zakażenia | ż twarde; za-ka-że-nia |
| zaraźliwość | ź miękkie, ść; za-raź-li-wość |
| antybiotykoterapia | długie słowo, akcent na -ra- |
| kropelkową | ą nosowe; kro-pel-ko-voN |
| kichania | ch=[h]; ki-cha-nia |
| wylęgania | ę nosowe; vy-lę-ga-nia |
| powikłania | ł=[w]; po-vi-kwa-nia |
| pneumokokami | pn wymawiaj oba; pne-u-mo-ko-ka-mi |
| ucha środkowego | ch=[h], ś miękkie, ó=[u]; u-ha środ-ko-ve-go |
| niedodma | nie-do-dma |
| rozstrzenie | rz=[ż], strz nagromadzone; roz-stże-nie |
| encefalopatia | wyraz obcy; en-ce-fa-lo-pa-tia |
| nietrzymanie moczu | rz=[ż], cz=[ч]; nie-tży-ma-nie mo-czu |
| przepuklina pachwinowa | rz=[ż], ch=[h]; pże-pu-kli-na pach-wi-no-va |
| żeber | ż twarde; że-ber |
| krwawienia | krwa-wie-nia |
| ## 5. Liczby, jednostki i skróty — jak czytać na głos |
| W tekście | Czytaj słownie |
|---|---|
| 3–4 tygodnie | „trzy do czterech tygodni” |
| 5 dni | „pięć dni” |
| 7–10 dni | „od siedmiu do dziesięciu dni” |
| 3 tygodnie | „trzy tygodnie” |
| dwóch tygodniach | „dwóch tygodniach” (ó=[u] → „dwuch”) |
Najczęstsze błędy osoby rosyjsko-/ukraińskojęzycznej przy czytaniu tego tekstu. Pogrupowane wg typu. Ćwicz każdą linijkę na głos.
| ❌ Tak NIE | ✅ Tak TAK | Dlaczego |
|---|---|---|
| krztu-SIEC | krztu-siec | akcent na przedostatnią sylabę |
| ko-KLUSZ | ko-klusz | akcent na przedostatnią sylabę |
| na-pa-DO-wy | na-pa-do-wy | przedostatnia, nie ostatnia |
| tcha-WI-cy | tcha-wi-cy | trzy sylaby → akcent na -cha- |
| en-ce-fa-lo-pa-TIA | en-ce-fa-lo-pa-tia | wyraz obcy, ale akcent polski na przedostatnią |
| an-ty-bio-ty-ko-te-RA-pia | an-ty-bio-ty-ko-te-ra-pia | długie słowo, akcent na -ra- |
| przepu-KLI-na | prze-pu-kli-na | przedostatnia sylaba |
| pneu-mo-ko-KA-mi | pneu-mo-ko-ka-mi | przedostatnia sylaba |
| rozstrze-NIE | roz-strze-nie | przedostatnia sylaba |
| ni-mow-LĄT | nie-mow-ląt | akcent na -mow-, nie na końcówkę nosową |
| ❌ Tak NIE | ✅ Tak TAK | Dlaczego |
|---|---|---|
| za-KAZ-na twardo | za-kaź-na | ź to miękkie [źi], nie twarde [z] |
| krztus-CA twardo | krztu-ś-ca | ś miękkie, nie [s] |
| zaraz-LI-wość | zaraź-li-wość | ź miękkie + ść miękkie |
| dus-NOSC twardo | dusz-ność | ść to jedna miękka głoska, nie [stj] |
| swist twardo | świst | ś miękkie [śv], nie [sv] |
| sro-DKO-we-go twardo | środ-ko-we-go | ś miękkie, nie [s] |
| ❌ Tak NIE | ✅ Tak TAK | Dlaczego |
|---|---|---|
| pa-łecz-ko [о] | pa-łecz-ką [oN] | ą nosowe, nie czyste [о] |
| kropel-ko-wo [о] | kropel-ko-wą [oN] | ą nosowe na końcu |
| nimow-lat [а] | nie-mow-ląt [oN] | ą nosowe, nie [а] |
| bezgo-racz-ko-wo [а] | bez-go-rącz-ko-wo [oN] | ą nosowe w środku słowa |
| wy-LE-ga-nia [е] | wy-lę-ga-nia [eN] | ę nosowe, nie czyste [е] |
| ❌ Tak NIE | ✅ Tak TAK | Dlaczego |
|---|---|---|
| os-kre-li [р] | os-krze-li → [kże] | rz=[ż], nie [r]+[z] |
| przewle-kły [р] | prze-wle-kły → [pże] | rz=[ż] |
| ko-klu-s [с] | ko-klusz → [ш] | sz=[ш] |
| ka-sel [с] | ka-szel → [ш] | sz=[ш] |
| nie-try-MA-nie [тр] | nie-trzy-ma-nie → [tży] | trz=[t]+[ż] |
| za-ka-DZ-nia | za-każ-na / za-ka-że-nia | ż twarde [ж], nie [дз] |
| ❌ Tak NIE | ✅ Tak TAK | Dlaczego |
|---|---|---|
| pa-łecz-ką [л] | pa-łecz-ką → [w] | ł czyta się jak [w] (angielskie w) |
| po-wi-kła-nia [л] | po-wi-kła-nia → [kwa] | ł=[w] |
| drog [о] | dróg → [drug] | ó=[u] |
| no-wo-rod-kow [о] | nowo-rod-ków → [kuf] | ó=[u], końcowe k bezdźwięczne |
| przewle-kly [л] | prze-wle-kły → [kwy] | ł=[w] |
| zeber twardo bez akcentu | że-ber | ż twarde [ж] + akcent na że- |
| ❌ Tak NIE | ✅ Tak TAK | Dlaczego |
|---|---|---|
| k-r-z-t-u-siec po literce | krzt-u-siec | grupa krzt czytana płynnie jako [kszt] |
| t-c-h-a-wi-cy | tcha-wi-cy → [tx] | tch=[t]+[h] |
| roz-st-rze-nie | roz-strze-nie | grupa strz = [s]+[t]+[ż] płynnie |
| pne-u-mo... rozdzielnie | pneu-mo-ko-ka-mi | pn wymawiaj oba dźwięki [pn] |
| ❌ Tak NIE | ✅ Tak TAK | Dlaczego |
|---|---|---|
| „3–4” jak cyfry | „trzy do czterech tygodni” | liczby czytamy słownie |
| „5 dni” → „pięć dien” | „pięć dni” | końcówka po polsku [dni] |
| „7–10” jak cyfry | „od siedmiu do dziesięciu dni” | zakres czytamy słownie |
| „dwóch” [о] | „dwóch” → [dwuch] | ó=[u] także w liczebniku |
| ❌ Tak NIE | ✅ Tak TAK | Dlaczego |
|---|---|---|
| ko-klusz z miękkim [л'] | ko-klusz, l twarde | polskie l zawsze twarde, nie [л'] |
| za-ka-żnia [рус. -ние] | za-ka-że-nia | polska końcówka -nia, nie [-ние] |
| objaw [объяв] | ob-jaw | rozdziel [ob]+[jaw], bez zmiękczenia |
| powik-łań [рус. -ний] | po-wi-kłań | końcówka -ań miękka, nie [-ний] |
| za-cho-ro-WAĆ [рус. -ть] | za-cho-ro-wać → [ć] | bezokolicznik -ć miękkie, nie [-ть] |
| Termin (z tekstu) | Objaśnienie |
|---|---|
| krztusiec | koklusz, ostra bakteryjna choroba zakaźna dróg oddechowych |
| koklusz | dawna/potoczna nazwa krztuśca |
| pałeczka krztuśca | bakteria wywołująca krztusiec (Bordetella pertussis) |
| tchawica | część dróg oddechowych między krtanią a oskrzelami |
| oskrzela | rozgałęzienia tchawicy doprowadzające powietrze do płuc |
| napadowy kaszel | kaszel występujący w nagłych, silnych atakach |
| świst wdechowy („pianie”) | charakterystyczny dźwięk przy wdechu po napadzie kaszlu |
| bezgorączkowo | bez podwyższonej temperatury ciała |
| zaraźliwość | zdolność do przenoszenia choroby na inne osoby |
| droga kropelkowa | przenoszenie zakażenia przez kropelki śliny przy kaszlu/kichaniu |
| okres wylęgania | czas od zakażenia do pojawienia się objawów |
| antybiotykoterapia | leczenie antybiotykami |
| makrolidy | grupa antybiotyków stosowanych w krztuścu |
| powikłania | następstwa, dodatkowe choroby wynikające z choroby podstawowej |
| nadkażenie | nowe zakażenie nakładające się na istniejące |
| pneumokoki | bakterie często wywołujące zapalenie płuc |
| zapalenie ucha środkowego | infekcja w jamie ucha za błoną bębenkową |
| niedodma | zapadnięcie się fragmentu płuca, brak powietrza w pęcherzykach |
| rozstrzenie oskrzeli | trwałe, nieodwracalne poszerzenie oskrzeli |
| encefalopatia | uszkodzenie/choroba mózgu |
| nietrzymanie moczu | mimowolne oddawanie moczu |
| przepuklina pachwinowa | wysunięcie się narządu przez osłabioną ścianę w pachwinie |
| udar | krwawienie lub niedokrwienie mózgu |
Tekst — oryginał z biblioteki NIL (czytaj dosłownie). Akcent i słownictwo — analiza tekstu. Pogrubiona czerwona sylaba = akcent.