Część 3 — Czytanie i rozumienie tekstu
Przed tym rozdziałem przeczytaj Wprowadzenie do części 3 (zasady czytania, akcent, strategia pytań). Tekst poniżej jest oryginalny — dokładnie taki, jak na egzaminie (źródło: biblioteka tekstów NIL). Czytaj go na głos, wolno, akcent na przedostatnią sylabę.
Statystyka palenia
Текст до 3-ї частини
Postawy Polaków wobec palenia tytoniu – Raport 2019 r.
W 2019 roku do nałogowego (codziennego) palenia przyznaje się ponad jedna piąta Polaków – 21%. Jest to wynik mniejszy niż w poprzednim badaniu, przeprowadzonym w 2017 roku, wówczas wynosił on 24%. Tym samym występuje tendencja spadkowa ilości osób palących nałogowo – od 2011 roku w polskim społeczeństwie jest o 10 punktów procentowych mniej palaczy.
Badania pokazują, że nałogowymi palaczami częściej są mężczyźni niż kobiety (24% wobec 18%). Odsetek palących, zarówno mężczyzn jak i kobiet, nie zmienił się w sposób istotny statystycznie w stosunku do poprzedniego pomiaru.
Wśród nałogowych palaczy, najwięcej ma wykształcenie zasadnicze zawodowe (32% mężczyzn oraz 26% kobiet). Najrzadziej natomiast palą osoby z wyższym wykształceniem (18% mężczyzn, 11% kobiet).
Ponadto czynnikiem determinującym palenie jest, oprócz płci, wieku czy wykształcenia, także sytuacja materialna. Nałogowi palacze przeważają wśród osób określających swoją sytuację materialną jako złą (25% ogółu). Wśród kobiet i mężczyzn, najwięcej palących jest wśród bezrobotnych (34% ogółu) oraz gospodyń domowych (39%).
Tak jak w latach ubiegłych, tak i w 2019 r. większości palaczy zdarzało się palić w obecności osób niepalących. 8% palących Polaków przyznaje, że czasem pali w obecności dzieci (7% mężczyzn i 9% kobiet), natomiast w obecności kobiet ciężarnych zdarza się zapalić 1% palącym mężczyznom i 1% palącym kobietom. Również alarmujące jest to, że jedna trzecia Polaków (34%) przyznaje, że w ich domach pali się tytoń.
Reasumując, palenie tytoniu jest zjawiskiem społecznie i ekonomicznie zróżnicowanym. W dalszym ciągu znacząca część Polaków w wieku 15 i więcej lat – niemal jedna piąta (21%) – regularnie (codziennie) pali tytoń. Tym samym palenie wyrobów tytoniowych stanowi poważny problem wśród młodzieży. Dlatego też nadal występuje potrzeba działań prowadzących do ograniczenia palenia tytoniu – przede wszystkim działań edukacyjno-informacyjnych w postaci kampanii społecznych / medialnych oraz akcji prozdrowotnych. Szczególnie ważna jest edukacja dzieci i młodzieży, aby wyeliminować lub opóźnić proces inicjacji tytoniowej.
Jak często przeprowadzane są statystyki dotyczące palenia? Statystyki dotyczące palenia są przeprowadzane raz w roku.
Jak długo w Polsce prowadzone są statystyki dotyczące palenia? Statystyka palenia w Polsce prowadzona jest od 2009 do 2019 roku
Jaki jest odsetek palaczy w Polsce? W Polsce pali 20% populacji, czyli 1/5
Kto pali więcej w Polsce? W Polsce częściej palą mężczyźni z niskim standardem życia i mężczyżni którę pracują na fabrykach. - mężczyźni z wykształceniem zawodowym?
Wśród nałogowych palaczy, najwięcej ma wykształcenie zasadnicze zawodowe (32% mężczyzn oraz 26% kobiet). Najrzadziej natomiast palą osoby z wyższym wykształceniem (18% mężczyzn, 11% kobiet).
Ponadto czynnikiem determinującym palenie jest, oprócz płci, wieku czy wykształcenia, także sytuacja materialna. Nałogowi palacze przeważają wśród osób określających swoją sytuację materialną jako złą (25% ogółu). Wśród kobiet i mężczyzn, najwięcej palących jest wśród bezrobotnych (34% ogółu) oraz gospodyń domowych (39%).
https://www.gov.pl/web/gis/postawy-polakow-wobec-palenia-tytoniu--raport-2017
W języku polskim akcent prawie zawsze pada na przedostatnią sylabę wyrazu. W tabeli poniżej pogrubiona (czerwona) sylaba to ta, którą czytasz mocniej i odrobinę dłużej. Czytaj wolno, nie spiesz się — egzaminator słucha rytmu i wyraźności.
⚠️ Wyjątki w TYM tekście: - Liczebniki setkowe czytane w całości zachowują akcent na przedostatniej sylabie składników, np. dwa-dzieś-cia (
20%), trzy-dzieś-ci (30%) — uwaga, by nie akcentować ostatniej sylaby. - Procenty: wyrażenie „21%” czyta się dwa-dzieś-cia je-den pro-CENT — w słowie procent akcent normalny, na pro-CENT? Nie: poprawnie pro-CENT ma jedną sylabę akcentowaną zgodnie z regułą (pro-cent → PRO-cent). Czytaj PRO-cent, pro-CEN-tów. - Skrótowiec „r.” czytaj jako pełne słowo RO-ku.
| Słowo (akcent) | Na co uważać przy czytaniu |
|---|---|
| statysTYka | st twarde; ty jak [ты] |
| paLEnia | le miękkie [ле] |
| tyTOniu | końcówka -niu miękka [-нʲу] |
| RAport | krótkie, akcent na pierwszą [РА-порт] |
| PoLAków | Po- otwarte; akcent na -LA- |
| nałoGOwego | długie słowo, 5 sylab, akcent na -GO- |
| co-DZIEN-ne-go | dz jak [дз], -dzien- miękkie |
| przyZNAje | prz = [пш], potem zna [зна] |
| jedna PIĄta | ą nosowe [он] → PION-ta |
| MNIEJ-szy | mn + -niej- miękkie [мнʲей] |
| po-PRZED-nim | prz = [пш] |
| baDAniu | -niu miękkie |
| przeprowaDZOnym | bardzo długie, prz = [пш], akcent -DZO- |
| tenDENcja | cj = [цй], -den- akcent |
| spadKOwa | spadk- twarda zbitka |
| spo-łe-CZEŃ-stwie | cz = [ч], -czeń- nosowe-miękkie, trudna końcówka -stwie |
| procenTOwych | uwaga na ch = [х] na końcu |
| paLAczy | -czy = [-чы] |
| mężCZYŹni | ż = [ж], cz = [ч], -czyź- trudne |
| koBIEty | bie miękkie [бʲе] |
| odSEtek | od- twarde, -se- akcent |
| wy-kszta-ŁCE-nie | kszt = [кшт], ł = [w], bardzo trudna zbitka |
| zasadNIcze | -ni- miękkie, -cze = [-че] |
| zawoDOwe | proste, akcent -DO- |
| naj-RZA-dziej | rz = [ж] → най-ЖА-джей |
| WYŻszym | ż = [ж] → ВЫ-ж-шым |
| czynNIkiem | cz = [ч], -ni- miękkie |
| sytuAcja | -cja = [-цйа], akcent na -A- |
| mateRIALna | -rial- = [-рьял-] |
| bezroBOTnych | ch = [х] na końcu |
| gospoDYŃ doMOwych | -dyń nosowo-miękkie końcowe |
| cięŻARnych | ż = [ж], ię nosowe [ен] |
| alarMUjące | -ją- nosowe [йон] |
| zjaWISkiem | zj = [зй], -wis- akcent |
| ekonoMICZnie | cz = [ч] |
| zróżniCOwanym | ó = [u], ż = [ж] → зруж-ни-ЦО-ва-ным |
| reguLARnie | proste |
| edukaCYJno | -cyj- = [-цый] |
| informaCYJnych | -cyj- = [-цый], ch = [х] |
| kamPAnii | podwójne -ii czytaj [-ии] |
| prozdroWOTnych | długa zbitka prozdr- |
| iniCJAcji | -cja-cji = [-цйа-цйи] |
| ## 5. Liczby, jednostki i skróty — jak czytać na głos |
| Zapis | Jak przeczytać |
|---|---|
| 2019 roku | dwa tysiące dziewiętnastego roku |
| 2017 roku | dwa tysiące siedemnastego roku |
| 2011 roku | dwa tysiące jedenastego roku |
| 21% | dwadzieścia jeden procent |
| 24% | dwadzieścia cztery procent (a. procenta) |
| 18% | osiemnaście procent |
| 10 punktów procentowych | dziesięć punktów procentowych |
| 32% | trzydzieści dwa procent |
| 26% | dwadzieścia sześć procent |
| 11% | jedenaście procent |
| 25% | dwadzieścia pięć procent |
| 34% | trzydzieści cztery procent |
| 39% | trzydzieści dziewięć procent |
| 8% | osiem procent |
| 7% | siedem procent |
| 9% | dziewięć procent |
| 1% | jeden procent |
| jedna piąta | jedna piąta (ułamek 1/5) |
| jedna trzecia | jedna trzecia (ułamek 1/3) |
| 15 i więcej lat | piętnaście i więcej lat |
| r. | roku |
Najczęstsze błędy osoby rosyjsko-/ukraińskojęzycznej przy czytaniu tego tekstu. Pogrupowane wg typu. Ćwicz każdą linijkę na głos.
| ❌ Tak NIE | ✅ Tak TAK | Dlaczego |
|---|---|---|
| statys-ty-KA | statys-TY-ka | akcent na przedostatnią, nie na końcową |
| Po-la-KÓW | Po-LA-ków | przedostatnia sylaba -LA- |
| pro-CENT (jako PRO-cent → przesuw) | PRO-cent | dwie sylaby, akcent na pierwszą = przedostatnią |
| nało-go-WE-go | nało-GO-we-go | 5 sylab, akcent na -GO- |
| spo-łe-czeń-STWIE | spo-łe-CZEŃ-stwie | akcent na przedostatnią -CZEŃ- |
| wy-kształ-ce-NIE | wy-kształ-CE-nie | przedostatnia -CE- |
| za-sad-ni-CZE | za-sad-NI-cze | akcent na -NI- |
| in-for-ma-cyj-NYCH | in-for-ma-CYJ-nych | przedostatnia -CYJ- |
| ❌ Tak NIE | ✅ Tak TAK | Dlaczego |
|---|---|---|
| palenia [па-ле-ня] twardo | paLEnia [па-лʲе-нʲа] | -le-, -nia miękkie |
| tytoniu [ты-то-ну] | tyTOniu [ты-то-нʲу] | końcówka -niu miękka |
| kobiety [ко-бе-ты] | koBIEty [ко-бʲе-ты] | bie miękkie [бʲе] |
| osiem [о-сем] twardo | oSIEM [о-щем] | si = [щ] miękkie |
| codziennego [цо-дзе...] | coDZIENnego [цо-дзʲен...] | -dzien- miękkie |
| ciężarnych [це-жар...] | cięŻARnych [цʲен-жар...] | cię miękkie + nosowe |
| niepalących [не-па...] | niepaLĄcych [нʲе-па...] | nie- miękkie |
| ❌ Tak NIE | ✅ Tak TAK | Dlaczego |
|---|---|---|
| piąta [пя-та] | PIĄta [пён-та] | ą nosowe [он] |
| mężczyźni [меж-чиз...] | mężCZYŹni [мэн-щ...] | ę nosowe [эн] |
| palących [па-ло-цых] | paLĄcych [па-лон-цых] | ą nosowe [он] |
| cięrznych (gub) | cięŻARnych [цʲен-жар...] | ię nosowe [ен] |
| zdarzało (brak nosów.) — OK, ale alarmujące [а-лар-ма...] | alarMUjące [...мʲу-йон-це] | -ją- nosowe [йон] |
| inicjacji [и-ни-ця...] | iniCJAcji [и-ни-цйа-цйи] | uwaga: tu a, nie nosówka — nie wstawiać [он] |
| ❌ Tak NIE | ✅ Tak TAK | Dlaczego |
|---|---|---|
| najrzadziej [най-р-за...] | najRZAdziej [най-жа-джей] | rz = [ж] łącznie |
| wyższym [вы-сшым] | WYŻszym [вы-ж-шым] | ż = [ж], sz = [ш] |
| mężczyźni [меж-чиз...] | mężCZYŹni [мэн-щ-чыж-нʲи] | cz = [ч], ż = [ж] |
| czynnikiem [цын...] | czynNIkiem [чын-нʲи-кем] | cz = [ч] |
| ekonomicznie [...мич-не] | ekonoMICZnie [...мич-нʲе] | cz = [ч] |
| zróżnicowanym [зруз...] | zróżniCOwanym [зруж-нʲи...] | ż = [ж], nie [з] |
| odsetek [од-зе-тек] | odSEtek [от-се-тек] | dz nie ma; ds = [тс] |
| ❌ Tak NIE | ✅ Tak TAK | Dlaczego |
|---|---|---|
| Polaków [по-ла-ков] | PoLAków [по-ла-куф] | ó = [u] → [куф] |
| wykształcenie [...сталь...] | wy-kszta-ŁCE-nie [...кштаw-це-не] | ł = [w] |
| procentowych [...вых] | procenTOwych [...вых], ale ch = [х] | końcówka -ch = [х] |
| zróżnicowanym [зруз...] | zróżniCOwanym [зруж...] | ó = [u] |
| gospodyń [гос-по-дын] | gospoDYŃ [гос-по-дынь] | ń miękkie, o czyste, nie [u] |
| nałogowego [на-ло...] | nałoGOwego [наwо-го...] | ł = [w] → [наwо] |
| ❌ Tak NIE | ✅ Tak TAK | Dlaczego |
|---|---|---|
| przyznaje [при-зна...] | przyZNAje [пшы-зна-йе] | prz = [пш] |
| poprzednim [по-пред...] | poPRZEDnim [по-пшед-нʲим] | prz = [пш] |
| wykształcenie [вык-стал...] | wyksztaŁCEnie [вы-кштаw-це-не] | kszt = [кшт] |
| odsetek [од-сетек] dźwięcznie | ODsetek [от-сетек] | d przed s → [т] |
| prozdrowotnych [про-з-дро...] | prozdroWOTnych [проз-дро-вот-ных] | zbitka prozdr- łącznie |
| społeczeństwie [...ствие] | społeCZEŃstwie [...ствʲе] | końcówka -stwie miękka |
| ❌ Tak NIE | ✅ Tak TAK | Dlaczego |
|---|---|---|
| 21% jako [двадцать один процент] | dwadzieścia jeden procent | po polsku, nie po rosyjsku |
| jedna piąta [...пя-та] | jedna piąta [...пён-та] | ułamek 1/5, ą nosowe |
| 2019 roku [...рока] | dwa tysiące dziewiętnastego roku | rok w dopełniaczu, -ego |
| 10 punktów procentowych [...пунктов] | dziesięć punktów procentowych | ó = [u] → [пунктуф] |
| r. czytane jako litera „эр" | roku (pełne słowo) | skrót „r." rozwijamy |
| jedna trzecia [...тре-ця] | jedna trzecia [...тше-ця] | trz = [тш] |
| ❌ Tak NIE | ✅ Tak TAK | Dlaczego |
|---|---|---|
| kobiet [ко-бет] po rosyjsku | koBIET [ко-бʲет] | bie miękkie, nie [бэ] |
| bezrobotnych [...тних] po ukr. | bezroBOTnych [...ных] | końcówka -nych, nie -них |
| materialna [ма-те-ри-аль-на] | mateRIALna [ма-те-рʲяль-на] | -rial- = [-рьял-] |
| sytuacja [си-ту-а-ция] ros. | sytuAcja [сы-ту-а-цйа] | -cja = [-цйа], nie [-ция] |
| kampanii [кам-па-нии] | kamPAnii [кам-па-нʲи] | podwójne -ii miękko |
| wieku [ве-ку] | WIEku [вʲе-ку] | wie miękkie |
| Termin (z tekstu) | Objaśnienie |
|---|---|
| nałogowe (codzienne) palenie | palenie z uzależnienia, każdego dnia |
| odsetek | procentowy udział części w całości |
| tendencja spadkowa | trend malejący, coraz mniejsze wartości |
| punkt procentowy | różnica między dwiema wartościami w procentach (nie to samo co procent) |
| wykształcenie zasadnicze zawodowe | szkoła zawodowa, niższy poziom wykształcenia |
| czynnik determinujący | element, który decyduje o czymś |
| sytuacja materialna | warunki finansowe, zamożność |
| gospodyni domowa | kobieta zajmująca się domem, niepracująca zarobkowo |
| osoby niepalące | ludzie, którzy nie palą |
| kobiety ciężarne | kobiety w ciąży |
| reasumując | podsumowując, zbierając wnioski |
| zjawisko społecznie zróżnicowane | różne w różnych grupach społeczeństwa |
| wyroby tytoniowe | papierosy i inne produkty z tytoniu |
| działania edukacyjno-informacyjne | uświadamianie i przekazywanie wiedzy |
| kampania społeczna / medialna | akcja w mediach na rzecz zmiany postaw |
| akcja prozdrowotna | działanie na rzecz zdrowia |
| inicjacja tytoniowa | pierwsze sięgnięcie po papierosa, początek palenia |
Tekst — oryginał z biblioteki NIL (czytaj dosłownie). Akcent i słownictwo — analiza tekstu. Pogrubiona czerwona sylaba = akcent.