Część 3 — Czytanie i rozumienie tekstu
Przed tym rozdziałem przeczytaj Wprowadzenie do części 3 (zasady czytania, akcent, strategia pytań). Tekst poniżej jest oryginalny — dokładnie taki, jak w materiałach NIL (źródło: materiały NIL, koza nostra, dział „3 część / Teksty"). Czytaj go na głos, wolno, akcent na przedostatnią sylabę.
Celiakia
Celiakia (choroba trzewna) jest przewlekłą chorobą autoimmunologiczną wywołaną nietolerancją glutenu – białka obecnego w pszenicy, życie i jęczmieniu. U osób predysponowanych genetycznie (najczęściej z obecnością genów HLA-DQ2 lub HLA-DQ8) spożywanie glutenu prowadzi do nieprawidłowej odpowiedzi immunologicznej w jelicie cienkim.
W celiakii zmiany chorobowe dotyczą głównie dwunastnicy i jelita czczego, rzadziej jelita krętego, natomiast jelito grube pozostaje niezmienione.
Patogeneza
W celiakii gluten (a dokładniej fragment białka – gliadyna) jest nieprawidłowo rozpoznawany przez układ odpornościowy. U osób z genami HLA-DQ2 lub HLA-DQ8 dochodzi do pobudzenia komórek odpornościowych (limfocytów T). To wywołuje stan zapalny w jelicie cienkim, prowadzi do zaniku kosmków jelitowych i gorszego wchłaniania pokarmu.
Objawy kliniczne różnią się u dzieci i dorosłych:
Diagnostyka
Rozpoznanie celiakii robi się głównie na podstawie badań z krwi i badania jelita.
W krwi szuka się specjalnych przeciwciał: anty-tTG, anty-EMA, anty-DGP. Jeśli jest ich dużo, to oznacza, że układ odpornościowy reaguje na gluten.
Zwykle wykonuje się też biopsję jelita cienkiego podczas gastroskopii – wtedy pod mikroskopem widać, czy kosmki jelitowe są zniszczone.
U dzieci, jeśli wynik przeciwciał jest bardzo wysoki i obecny jest gen HLA-DQ2 albo HLA-DQ8, czasem można postawić diagnozę bez biopsji.
Leczenie
Leczenie celiakii polega na ścisłej diecie bezglutenowej stosowanej przez całe życie. Gluten występuje w pszenicy, życie, jęczmieniu i produktach z nich wykonanych (np. chleb, makaron, ciasta, piwo), dlatego należy ich unikać. Można jeść: ryż, kukurydzę, ziemniaki, grykę, proso, mięso, ryby, jaja, warzywa, owoce, nabiał oraz produkty oznaczone jako „bezglutenowe". Eliminacja glutenu prowadzi do regeneracji kosmków jelitowych, ustąpienia objawów i zmniejszenia ryzyka powikłań. Ważna jest też suplementacja niedoborów (żelazo, kwas foliowy, witamina B12, witamina D, wapń) oraz regularna kontrola lekarska. Obecnie brak skutecznych leków farmakologicznych, a nowe terapie są w fazie badań.
W oryginalnym materiale jest lista tematów bez gotowych odpowiedzi (Co to jest celiakia? Patogeneza. Objawy u dzieci i dorosłych. Diagnostyka. Leczenie.) — poniżej te same 5 tematów rozpisane jako pytania z odpowiedziami wyłącznie z tekstu.
Przewlekła choroba autoimmunologiczna wywołana nietolerancją glutenu – białka obecnego w pszenicy, życie i jęczmieniu. U osób predysponowanych genetycznie (geny HLA-DQ2 lub HLA-DQ8) spożywanie glutenu prowadzi do nieprawidłowej odpowiedzi immunologicznej w jelicie cienkim.
Gluten (a dokładniej gliadyna) jest nieprawidłowo rozpoznawany przez układ odpornościowy. U osób z genami HLA-DQ2 lub HLA-DQ8 dochodzi do pobudzenia limfocytów T, co wywołuje stan zapalny w jelicie cienkim, prowadzi do zaniku kosmków jelitowych i gorszego wchłaniania pokarmu.
U dzieci dominują biegunki, wzdęcia, utrata masy ciała, zahamowanie wzrostu, niedokrwistość i drażliwość. U dorosłych częściej występują objawy pozajelitowe: przewlekłe zmęczenie, osteoporoza, afty w jamie ustnej, niedokrwistość z niedoboru żelaza, zaburzenia płodności, a czasami objawy ze strony układu nerwowego.
Głównie na podstawie badań krwi (przeciwciała anty-tTG, anty-EMA, anty-DGP) i biopsji jelita cienkiego podczas gastroskopii. U dzieci, jeśli wynik przeciwciał jest bardzo wysoki i obecny jest gen HLA-DQ2 albo HLA-DQ8, czasem można postawić diagnozę bez biopsji.
Na ścisłej diecie bezglutenowej stosowanej przez całe życie oraz suplementacji niedoborów (żelazo, kwas foliowy, witamina B12, witamina D, wapń) i regularnej kontroli lekarskiej. Obecnie brak skutecznych leków farmakologicznych, a nowe terapie są w fazie badań.
W języku polskim akcent pada na przedostatnią sylabę każdego słowa. W tabeli niżej pogrubiona sylaba to ta akcentowana. Czytaj słowo w całości, nie sylabami — pogrubienie tylko wskazuje, gdzie pada nacisk głosu.
⚠️ Wyjątek w tym tekście: diagnostyka — słowa na -tyka/-yka pochodzenia greckiego mają akcent na 3. sylabę od końca: dia-GNOS-ty-ka, nie „diagno-STY-ka". Wszystkie pozostałe słowa tekstu idą według zwykłej reguły przedostatniej sylaby.
| Słowo (akcent) | Na co uważać przy czytaniu |
|---|---|
| celiakia | ia jako dwie głoski, nie „celjakja" |
| trzewna | trz = [тш], twarda zbitka |
| autoimmunologiczną | gi miękkie, cz = [ч], ą nosowe |
| nietolerancją | ą nosowe na końcu |
| pszenicy | psz = [пш] |
| w życie | ż dźwięczne (tu: forma miejscownika od „żyto") |
| jęczmieniu | cz = [ч] |
| predysponowanych | długie słowo — czytaj po sylabach |
| dwunastnicy | zbitka -stn- |
| jelita czczego | podwójne cz — zwolnij |
| gliadyna | gli-a, nie „glja" |
| wchłaniania | ł = [w], zbitka wch- |
| wzdęcia | wzd zbitka, ę nosowe |
| niedokrwistość | zbitka -krw-, końcówka -ość miękka |
| drażliwość | ż dźwięczne |
| zmeczenie → zmęczenie | ę nosowe |
| osteoporoza | e-o osobno, nie ściągaj |
| przeciwciał | ci = [ći], ł = [w] |
| gastroskopii | sk twarde |
| różnią się | ó = [u], ż, ą nosowe |
| suplementacja | czytaj po sylabach |
W tym tekście nie ma dawek ani wieku — liczby to głównie oznaczenia genów i przeciwciał.
| W tekście | Czytaj |
|---|---|
| HLA-DQ2 | ha-el-a-de-ku-dwa |
| HLA-DQ8 | ha-el-a-de-ku-osiem |
| anty-tTG | anty te-te-gie |
| anty-EMA | anty e-em-a |
| anty-DGP | anty de-gie-pe |
| witamina B12 | witamina be-dwanaście |
| witamina D | witamina de |
Najczęstsze błędy osoby rosyjsko-/ukraińskojęzycznej przy czytaniu tego tekstu. Pogrupowane wg typu. Ćwicz każdą linijkę na głos.
| ❌ Tak NIE | ✅ Tak TAK | Dlaczego |
|---|---|---|
| autoimmunologiczną | autoimmunologiczną | przedostatnia, nie ostatnia |
| predysponowanych | predysponowanych | przedostatnia |
| niedokrwistość | niedokrwistość | przedostatnia |
| gastroskopii | gastroskopii | przedostatnia |
| diagnostyka | diagnostyka | ⚠️ wyjątek: 3. sylaba od końca |
| suplementacja | suplementacja | przedostatnia |
| ❌ Tak NIE | ✅ Tak TAK | Dlaczego |
|---|---|---|
| „елиcе ценким" twardo | w jelicie cienkim | ci = [ći] |
| „циаста" | ciasta | cia = [ća] |
| „przeciwциал" twardo | przeciwciał | ci = [ći] |
| „непривидолность" | niedokrwistość | -ość miękkie |
| „дражливость" | drażliwość | -ość miękkie |
| „вапн" twardo | wapń | ń miękkie na końcu |
| ❌ Tak NIE | ✅ Tak TAK | Dlaczego |
|---|---|---|
| „вывоwану" bez nosówki | wywołaną | ą nosowe |
| „нетолеранцйон" | nietolerancją | ą nosowe |
| „вздэция" | wzdęcia | ę nosowe |
| „зменчение" | zmęczenie | ę nosowe |
| „бёпсйе" bez nosówki | biopsję | ę nosowe |
| „ружнён ще" | różnią się | ą nosowe |
| ❌ Tak NIE | ✅ Tak TAK | Dlaczego |
|---|---|---|
| „псеницы" bez [ш] | pszenicy | sz = [ш] |
| „жице" miękko | w życie | ż = [ж] |
| „ecmieniu" bez [ч] | jęczmieniu | cz = [ч] |
| „дражливость" [дз] | drażliwość | ż ≠ dz |
| „жeлазо" | żelazo | ż = [ж] |
| „чче-го" jedno cz | jelita czczego | podwójne cz |
| ❌ Tak NIE | ✅ Tak TAK | Dlaczego |
|---|---|---|
| „цале жице" [л] | całe życie | ł = [w] |
| „сцислей" [л] | ścisłej | ł = [w] |
| „вхланяня" [л] | wchłaniania | ł = [w] |
| „пшециwциал" [л] | przeciwciał | ł = [w] |
| „рожня" [o] | różnią | ó = [u] |
| ❌ Tak NIE | ✅ Tak TAK | Dlaczego |
|---|---|---|
| „двунастницы" pośpiech | dwunastnicy | zbitka -stn- |
| „вхланяня" | wchłaniania | zbitka wch- |
| „вздэнция" | wzdęcia | zbitka wzd- |
| „захамоване взросту" | zahamowanie wzrostu | zbitka wzr- |
| „недокрвистость" | niedokrwistość | zbitka -krw- |
| „ха-эл-а-дэку" pośpiech | ha-el-a-de-ku | literowanie skrótu HLA-DQ |
| ❌ Tak NIE | ✅ Tak TAK | Dlaczego |
|---|---|---|
| „ашэладэку два" jednym tchem | ha-el-a-de-ku-dwa | litery i cyfra osobno, wyraźnie |
| „анти-ттг" po rosyjsku | anty te-te-gie | polska wymowa liter |
| „бэ дванадцать" kalka | be-dwanaście | polski liczebnik |
| „витамина дэ" pośpiech | witamina de | wyraźna, krótka litera |
| ❌ Tak NIE | ✅ Tak TAK | Dlaczego |
|---|---|---|
| „кушать глютен" kalka | spożywać gluten | kalka z rosyjskiego |
| „хлеб, макарон" wymowa rosyjska | chleb, makaron | polska wymowa, ch = [h] |
| akcent + pośpiech | czytaj wolno, do kropki | pośpiech gubi nosówki i końcówki |
| dodawanie wiedzy spoza tekstu | mów tylko to, co w tekście | komisja karze odejście od tekstu |
| Termin (z tekstu) | Objaśnienie |
|---|---|
| celiakia (choroba trzewna) | целиакия — хроническая аутоиммунная непереносимость глютена |
| gluten | глютен — белок пшеницы, ржи и ячменя |
| HLA-DQ2 / HLA-DQ8 | гены предрасположенности к целиакии |
| jelito cienkie / dwunastnica / jelito czcze / jelito kręte | тонкая кишка / двенадцатиперстная кишка / тощая кишка / подвздошная кишка |
| jelito grube | толстая кишка |
| gliadyna | глиадин — фракция белка глютена |
| limfocyty T | Т-лимфоциты — иммунные клетки |
| kosmki jelitowe | кишечные ворсинки |
| wchłanianie pokarmu | всасывание пищи |
| biegunki / wzdęcia | диарея / вздутие живота |
| zahamowanie wzrostu | задержка роста |
| niedokrwistość | анемия |
| objawy pozajelitowe | внекишечные симптомы |
| osteoporoza | остеопороз |
| afty w jamie ustnej | афты (язвочки) в полости рта |
| zaburzenia płodności | нарушения фертильности |
| przeciwciała anty-tTG, anty-EMA, anty-DGP | антитела к тканевой трансглутаминазе, эндомизию, деамидированному глиадину |
| biopsja / gastroskopia | биопсия / гастроскопия |
| dieta bezglutenowa | безглютеновая диета |
| suplementacja niedoborów | восполнение дефицитов (железо, фолиевая кислота, В12, D, кальций) |
Tekst — oryginał z materiałów NIL (koza nostra), czytaj dosłownie. Akcent, wymowa i pułapki — analiza tekstu.