Część 3 — Czytanie i rozumienie tekstu

Część 3 — Tekst: Choroba Leśniowskiego-Crohna

Przed tym rozdziałem przeczytaj Wprowadzenie do części 3 (zasady czytania, akcent, strategia pytań). Tekst poniżej jest oryginalny — dokładnie taki, jak w materiałach NIL (źródło: koza nostra, teksty do części 3). Czytaj go na głos, wolno, akcent na przedostatnią sylabę.

---

1. Tekst do czytania

---

2. Pytania ze zrozumienia (z oryginału)

1. Definicja i najczęściej zajęty odcinek: Jak definiuje się chorobę Leśniowskiego-Crohna i która część przewodu pokarmowego jest zajęta najczęściej?

Choroba Leśniowskiego-Crohna jest przewlekłą, nieswoistą chorobą zapalną jelit. Charakteryzuje się przeważnie odcinkowym, pełnościennym zapaleniem, które może dotyczyć każdego odcinka przewodu pokarmowego – od jamy ustnej aż po odbyt, najczęściej jednak obejmuje końcowy odcinek jelita krętego i początkowy odcinek jelita grubego.

2. Czynniki ryzyka i etiologia: Jakie są główne czynniki ryzyka oraz co uważa się za przyczynę (mechanizm) rozwoju choroby?

Do czynników ryzyka należą: predyspozycje genetyczne (mutacje w genie NOD2), zaburzenia odpowiedzi immunologicznej błony śluzowej jelita, palenie tytoniu, czynniki środowiskowe, takie jak dieta uboga w błonnik, stres, zakażenia jelitowe oraz długotrwałe stosowanie niesteroidowych leków przeciwzapalnych. Choroba ma charakter wieloczynnikowy, wynikający ze współdziałania czynników genetycznych, immunologicznych, środowiskowych i mikrobiologicznych.

3. Główne objawy: Jakie są typowe objawy kliniczne, w tym ból brzucha zwykle w prawym dolnym kwadrancie?

Do najczęstszych należą: bóle brzucha, zwykle w prawym dolnym kwadrancie, przewlekła biegunka (często z domieszką śluzu lub krwi), utrata masy ciała, gorączka, osłabienie, zespół złego wchłaniania (biegunka tłuszczowa, niedokrwistość, awitaminoza, hipoproteinemia), a także objawy pozajelitowe, takie jak zapalenie stawów, rumień guzowaty, zapalenie błony naczyniowej oka czy schorzenia wątroby i dróg żółciowych.

4. Diagnostyka: Jakie badania wykorzystuje się do rozpoznania (endoskopowe, laboratoryjne, obrazowe)?

Podstawowe badania obejmują: kolonoskopię z pobraniem wycinków do badania histopatologicznego, badania laboratoryjne (m.in. CRP, OB, kalprotektyna w kale), badania obrazowe, takie jak rezonans magnetyczny jelita cienkiego (MR enterografia) czy tomografia komputerowa, USG jamy brzusznej.

5. Leczenie: Jakie są główne grupy leków stosowanych w terapii oraz kiedy rozważa się leczenie chirurgiczne?

Główne grupy leków to: glikokortykosteroidy (budezonid, prednizolon, hydrokortyzon/metyloprednizolon), leki immunosupresyjne (azatiopryna, merkaptopuryna, metotreksat), leki biologiczne (infliksymab, adalimumab) oraz aminosalicylany (np. mesalazyna). Leczenie chirurgiczne stosowane jest w przypadku powikłań (zwężenia, przetoki, ropnie, niedrożność) lub braku skuteczności leczenia zachowawczego.

---

3. Akcent — jak czytać

W języku polskim akcent pada na przedostatnią sylabę każdego słowa. W tabeli niżej pogrubiona sylaba to ta akcentowana. Czytaj słowo w całości, nie sylabami — pogrubienie tylko wskazuje, gdzie pada nacisk głosu.

⚠️ Wyjątek w tym tekście: diagnostyka (dia-gno-sty-ka) — słowo z grupy „fizyka, polityka, statystyka" o greckim pochodzeniu, akcent pada na 3. sylabę od końca, nie na przedostatnią. To jedyny taki wyjątek w tym tekście — reszta słów idzie według reguły przedostatniej sylaby.

4. Wymowa — słowa kluczowe z tekstu

Słowo (akcent)	Na co uważać przy czytaniu
przewlekłą	rz→[sz] w „prze"; ł = [w]; ą nosowe na końcu
nieswoistą	si = [śi], nie [сы]; ą nosowe
pełnościennym	ł = [w]; ś miękkie; ci = [ći]
błony śluzowej	zbitka bł-; śl miękkie, nie [sl]
jelita krętego	ę nosowe, nie „krентего"
wieloletni	w = [v], nie [ł]
zaostrzeń	rz po spółgłosce = [ż]; czytaj „za-o-strzeń"
etiologia	ti = [ti], nie [ci] — słowo obce
wieloczynnikowy	cz = [ч]
mikrobiologicznych	cz = [ч]; długie słowo, czytaj po sylabie
przeciwzapalnych	rz po p = [sz] → „pshe-tsiw"
owrzodzeń	rz po w (dźwięczne) = [ż], nie [sz]
zwężeń	ę nosowe; ż = [ж]
przetoki	rz po p = [sz]
włóknienia	zbitka wł- = [vw]; ó = [u]
rumień guzowaty	ń miękkie na końcu sylaby
kolonoskopię	słowo obce, czytaj literowo po sylabach
histopatologicznego	cz = [ч]; bardzo długie — dziel na człony
kalprotektyna	zbitka lpr na początku
glikokortykosteroidy	najdłuższe słowo w tekście — czytaj wolno, sylaba po sylabie
budezonid	z dźwięczne, nie [с]
metyloprednizolon	bardzo długie — dziel: me-ty-lo-pred-ni-zo-lon
azatiopryna	ti = [ti]
merkaptopuryna	zbitka rkp
aminosalicylany	cy = [цы], nie [ci]
przeciwbiegunkowe	rz po p = [sz]
niedrożność	ż = [ж]; ść miękkie na końcu

5. Liczby, jednostki i skróty — jak czytać na głos

W tym tekście prawie nie ma liczb — jedyny element z cyfrą to nazwa genu NOD2. Za to jest sporo skrótów, które komisja słucha osobno od reszty tekstu.

W tekście	Czytaj
NOD2	en-o-de-dwa
CRP	ce-er-pe
OB	o-be
NLPZ	en-el-pe-zet
MR (enterografia)	em-er (rezonans magnetyczny)
USG	u-es-gie
p.o.	pe-o (per os — doustnie)
i.v.	i-fał (dożylnie)

6. Pułapki czytania — pełny zestaw

Najczęstsze błędy osoby rosyjsko-/ukraińskojęzycznej przy czytaniu tego tekstu. Pogrupowane wg typu. Ćwicz każdą linijkę na głos.

6.1. Akcent — zawsze na przedostatnią sylabę

❌ Tak NIE	✅ Tak TAK	Dlaczego
immunologicznej	immunologicznej	przedostatnia, nie ostatnia
histopatologicznego	histopatologicznego	przedostatnia
kolonoskopię	kolonoskopię	przedostatnia
przeciwzapalnych	przeciwzapalnych	przedostatnia
aminosalicylany	aminosalicylany	przedostatnia
gorączka	gorączka	przedostatnia

6.2. Miękkie ś / ć / ź oraz si / ci / zi = [śi]/[ći]/[źi]

❌ Tak NIE	✅ Tak TAK	Dlaczego
„слюзовей" twardo	śluzowej	śl miękkie, nie [sl]
„циенкего" twardo	cienkiego	ci = [ći]
„окренжницы" twardo	okrężnicy	ż + nosówka, nie [окренжницы]
„джеци"	dzieci	dzi = [дźи], miękko
„жулцёвых" twardo	żółciowych	ci = [ći] miękkie

6.3. Nosówki ą / ę — nie gubić, nie zamieniać na „о/э"

❌ Tak NIE	✅ Tak TAK	Dlaczego
„przewлекло" bez nosówki	przewlekłą	ą = [он] nosowe na końcu
„горончка"	gorączka	ą nosowe
„вонтробы"	wątroby	ą nosowe
„звенжень"	zwężeń	ę nosowe
„найченстших"	najczęstszych	ę nosowe
„заburzень"	zaburzeń	ę nosowe na końcu

6.4. Dwuznaki sz / cz / rz / dz

❌ Tak NIE	✅ Tak TAK	Dlaczego
„пшевлекло" bez [ш]	przewlekłą	prze = [pshe]
„лечение" twardo	leczenie	cz = [ч]
„оврoзодзень"	owrzodzeń	rz po w = [ż]
„пшетоки" bez [ш]	przetoki	rz po p = [sz]
„джеци" bez miękkości	dzieci	dz + i = [дźи]
„хирургичне" twardo	chirurgiczne	ch = [h], cz = [ч]

6.5. ł = [w] oraz ó = [u]

❌ Tak NIE	✅ Tak TAK	Dlaczego
„przewлекло" [л]	przewlekłą [w]	ł = [w], jak ang. „w"
„взлукнения" [л]	włóknienia	ł = [w], ó = [u]
„жулцёвых" [л]	żółciowych	ó = [u], ł = [w]
„глувне" [л]	główne	ł = [w], ó = [u]
„блона" твёрдо	błona	ł = [w]

6.6. Zbitki spółgłosek i ubezdźwięcznienia

❌ Tak NIE	✅ Tak TAK	Dlaczego
„вхланяния"	wchłaniania	zbitka wchł- na początku
„калпротектина"	kalprotektyna	zbitka lpr
„меркаптопурина" pośpiech	merkaptopuryna	zbitka rkp
„циprофлоксацина"	cyprofloksacyna	zbitka pr-fl
„хистопатологиczнего"	histopatologicznego	zbitka st-p-t, czytaj wolno

6.7. Skróty — najczęstsze potknięcia

❌ Tak NIE	✅ Tak TAK	Dlaczego
„энэлпезет" jednym tchem	en-el-pe-zet	skrót czytamy litera po literze
„ай-ви" po angielsku	i-fał	i.v. czytamy po polsku, nie po angielsku
„пэо" jednym dźwiękiem	pe-o	p.o. — dwie litery osobno
„эм-эр" pośpiech	em-er	MR — nie łączyć w jedno słowo

6.8. Końcówki, twardość, interferencje RU/UA

❌ Tak NIE	✅ Tak TAK	Dlaczego
„leki pijemy"	leki przyjmujemy / stosujemy	kalka „пить таблетки"
„хоробо" (twardo, bez ą)	chorobą	końcówka -ą narzędnika, nosowa
„пшевлекла" (twardo)	przewlekła	ł miękczy poprzedzającą spółgłoskę inaczej niż RU
akcent + pośpiech	czytaj wolno, do kropki	pośpiech gubi nosówki i końcówki
dodawanie wiedzy spoza tekstu	mów tylko to, co w tekście	komisja karze odejście od tekstu

7. Słownictwo i objaśnienia

Termin (z tekstu)	Objaśnienie
choroba Leśniowskiego-Crohna	болезнь Крона — хроническое неспецифическое воспаление ЖКТ
nieswoiste zapalenie jelit	неспецифическое воспалительное заболевание кишечника (группа ВЗК)
zapalenie pełnościenne	трансмуральное воспаление — поражена вся толщина стенки кишки
jelito kręte / jelito grube	подвздошная кишка / толстая кишка
zmiany skaczące	«прыгающие» очаги — здоровые участки чередуются с воспалёнными
NOD2	ген, мутации которого — фактор генетического риска
owrzodzenia, zwężenia, przetoki	язвы, стриктуры (сужения), свищи
rumień guzowaty	узловатая эритема — внекишечное проявление
zespół złego wchłaniania	синдром мальабсорбции
kolonoskopia	колоноскопия — эндоскопия толстой кишки
kalprotektyna	кальпротектин — маркер воспаления кишечника (в кале)
MR enterografia	МР-энтерография — МРТ тонкой кишки
glikokortykosteroidy (budezonid, prednizolon)	глюкокортикостероиды — базовая терапия для индукции ремиссии
leki immunosupresyjne (azatiopryna, metotreksat)	иммуносупрессанты — для поддержания ремиссии
leki biologiczne (infliksymab, adalimumab)	биологическая терапия — препараты второй линии
aminosalicylany (mesalazyna)	аминосалицилаты — ограниченное применение при лёгких формах
NLPZ	НПВП — нестероидные противовоспалительные препараты
żywienie dojelitowe	энтеральное питание
leczenie chirurgiczne	хирургическое лечение — при осложнениях или неэффективности терапии

---

Tekst — oryginał z materiałów NIL (koza nostra), czytaj dosłownie. Akcent, wymowa i pułapki — analiza tekstu.