Część 3 — Czytanie i rozumienie tekstu

Część 3 — Tekst: Wścieklizna

Przed tym rozdziałem przeczytaj Wprowadzenie do części 3 (zasady czytania, akcent, strategia pytań). Tekst poniżej jest oryginalny — dokładnie taki, jak na egzaminie (źródło: biblioteka tekstów NIL, koza nostra). Czytaj go na głos, wolno, akcent na przedostatnią sylabę.

---

1. Tekst do czytania

---

2. Pytania ze zrozumienia (z oryginału)

W materiale źródłowym (koza nostra) do tego tekstu podano cztery pytania egzaminacyjne bez gotowych odpowiedzi. Pytania — dosłownie z oryginału; odpowiedzi — wyłącznie z treści powyższego tekstu.

1. Kto jest rezerwuarem (min. 4)?

Zwierzęta dzikie (wilki, lisy, wiewiórki, nietoperze, sarny) i domowe (głównie psy i koty), a także zwierzęta gospodarskie (np. krowy, konie).

2. Objawy?

Pierwsze objawy: gorączka, złe samopoczucie, mdłości. Później: silne podniecenie, niepokój ruchowy, zaburzenia mowy, omamy wzrokowe i słuchowe, drgawki, bolesne skurcze mięśni gardła, krtani i mięśni oddechowych, wodowstręt i światłowstręt, w ostatnim okresie — porażenia, po kilku dniach zgon.

3. Co wirus infekuje?

Ośrodkowy układ nerwowy — z miejsca zakażenia przenosi się wzdłuż nerwów obwodowych do mózgu i rdzenia kręgowego, namnaża się w komórkach nerwowych, wtórnie zakaża gruczoły ślinowe.

4. Leczenie?

Obecnie nie istnieje skuteczny lek na wściekliznę. Aby zapobiec rozwojowi choroby, podaje się szczepionkę według określonego schematu lub szczepionkę i surowicę odpornościową.

---

3. Akcent — jak czytać

W języku polskim akcent pada na przedostatnią sylabę każdego słowa. W tabeli niżej pogrubiona, czerwona sylaba to ta akcentowana. Czytaj słowo w całości, nie sylabami — pogrubienie tylko wskazuje, gdzie pada nacisk głosu.

⚠️ Wyjątki (akcent na 3. sylabę od końca): formy typu gra-MA-ty-ka, fi-ZY-ka oraz liczebniki czte-RY-sta, sied-MIU-set. W tym tekście takich słów nie ma — wszystkie idą według reguły przedostatniej sylaby.

4. Wymowa — słowa kluczowe z tekstu

Słowo (akcent)	Na co uważać przy czytaniu
wścieklizna	świ = [śfi], zn twarde
śmiertelną	ś miękkie, -ą nosowe na końcu
odzwierzęcą	rz = [ż], ę + ą nosowe
przenoszoną	sz = [ш], -ą nosowe
zakażenie	ż = [ж]
rezerwuarem	obce słowo — czytaj literka po literce
drapieżne	rz = [ż]
nieszczepione	zbitka szcz = [шч]
ugryzieni	rz? nie — gry, twarde g
wiewiórki	ó = [u]
nietoperze	rz = [ż]
świnki morskie	świ = [śfi]
ośrodkowy układ nerwowy	ś miękkie, ł = [w]
wzdłuż nerwów obwodowych	ł = [w], ż, ó = [u]
rdzenia kręgowego	dzi = [дźи], ę nosowe
gruczoły ślinowe	ł = [w], ś miękkie
wylęgania	ę nosowe
profilaktyki poekspozycyjnej	obce, cyj = [цый]
zapalenie mózgu	ó = [u]
charakterystyczne	ch = [h], cz = [ч]
podniecenie	ci? nie — cie, miękkie ń-owania brak
omamy wzrokowe	wzr- zbitka
bodźce	dź miękkie
skurcze mięśni gardła	cz = [ч], ę nosowe, ł = [w]
wodowstręt i światłowstręt	ę nosowe, świ = [śfi], ł = [w]
porażeń	ż, końcówka -żeń
skutecznego leku	cz = [ч]
szczepionkę	zbitka szcz, ę nosowe
surowicę odpornościową	ę nosowe, ść miękkie, -ą nosowe

5. Liczby, jednostki i skróty — jak czytać na głos

Komisja słucha, jak czytasz liczby i skróty. Ćwicz osobno.

W tekście	Czytaj
4–12 tygodni	od czterech do dwunastu tygodni
np.	na przykład (nie „en-pe")
m.in.	między innymi (nie „em-i-en")

6. Pułapki czytania — pełny zestaw

Najczęstsze błędy osoby rosyjsko-/ukraińskojęzycznej przy czytaniu tego tekstu. Pogrupowane wg typu. Ćwicz każdą linijkę na głos.

6.1. Akcent — zawsze na przedostatnią sylabę

❌ Tak NIE	✅ Tak TAK	Dlaczego
odzwierzęcą	odzwierzęcą	przedostatnia, nie ostatnia
charakterystyczne	charakterystyczne	przedostatnia
poekspozycyjnej	poekspozycyjnej	przedostatnia
odpornościową	odpornościową	przedostatnia
wściekliznę	wściekliznę	przedostatnia
rezerwuarem	rezerwuarem	przedostatnia

6.2. Miękkie ś / ć / ź oraz si / ci / zi = [śi]/[ći]/[źi]

❌ Tak NIE	✅ Tak TAK	Dlaczego
„смиертельно" twardo	śmiertelną	ś miękkie, nie [с]
„осродковы"	ośrodkowy	ś miękkie
„слиновэ" twardo	ślinowe	ś miękkie
„бодзце" twardo	bodźce	dź miękkie
„вылэнгання"	wylęgania	ę nosowe, nie [эн] twarde

6.3. Nosówki ą / ę — nie gubić, nie zamieniać na „о/э"

❌ Tak NIE	✅ Tak TAK	Dlaczego
„одзвежонцо" bez nosówki	odzwierzęcą	ę + ą nosowe
„пшеношона"	przenoszoną	-ą nosowe na końcu
„вылэнгания"	wylęgania	ę nosowe
„возводвстрэнт"	wodowstręt	ę nosowe
„шчепёнкэ" bez nosówki	szczepionkę	ę nosowe
„одпорношчова"	odpornościową	-ą nosowe

6.4. Dwuznaki sz / cz / rz / dz

❌ Tak NIE	✅ Tak TAK	Dlaczego
„нешчепёнэ" miękko	nieszczepione	szcz = [шч]
„заражэние" przez [з]	zakażenie	ż = [ж], nie [з]
„нетопэры"	nietoperze	rz = [ż]
„драпьежнэ"	drapieżne	rz = [ż]
„харктеристычнэ"	charakterystyczne	cz = [ч]
„пораженй"	porażeń	ż = [ж]

6.5. ł = [w] oraz ó = [u]

❌ Tak NIE	✅ Tak TAK	Dlaczego
„вевюрки" [л brak]	wiewiórki	ó = [u]
„мозгу" [л]	mózgu	ó = [u]
„склад" [л twarde]	układ	ł = [w]
„гардла" [л]	gardła	ł = [w]
„свьятловстрэнт" [л]	światłowstręt	ł = [w]
„гручолы" [л]	gruczoły	ł = [w]

6.6. Zbitki spółgłosek i ubezdźwięcznienia

❌ Tak NIE	✅ Tak TAK	Dlaczego
„взроково"	wzrokowe	zbitka wzr-
„вздлуж"	wzdłuż	zbitka wzdł- + ł = [w]
„скурчэ"	skurcze	zbitka skrz? nie — skur-cze
„поднецэне"	podniecenie	zbitka dń → dni miękkie
„з квасэм" — analogicznie tu: „з рэзерв..."	rezerwuarem	obce słowo, czytaj powoli literka po literce

6.7. Liczby, jednostki — najczęstsze potknięcia

❌ Tak NIE	✅ Tak TAK	Dlaczego
„четыре-двенадцать тыгодни" (rosyjska wymowa)	od czterech do dwunastu tygodni	polski liczebnik, nie rosyjski
„эн-пэ" (jak skrót literowy)	na przykład	„np." czyta się jako pełne wyrażenie, nie literami
„эм-ин"	między innymi	„m.in." czyta się jako pełne wyrażenie

6.8. Końcówki, twardość, interferencje RU/UA

❌ Tak NIE	✅ Tak TAK	Dlaczego
„бешенство" (kalka rosyjska)	wściekliznę	nie tłumacz na głos, czytaj polskie słowo
„хворі" (UA)	choroby	interferencja UA/RU
„зараження" miękko	zakażenie	wymowa polska, nie ukraińska
akcent + pośpiech	czytaj wolno, do kropki	pośpiech gubi nosówki i końcówki
dodawanie wiedzy spoza tekstu	mów tylko to, co w tekście	komisja karze odejście od tekstu

7. Słownictwo i objaśnienia

Termin (z tekstu)	Objaśnienie
wścieklizna	бешенство — śmiertelna choroba odzwierzęca (zoonoza)
choroba odzwierzęca	зоонозное заболевание — przenoszona ze zwierząt na człowieka
rezerwuar wirusa	резервуар вируса — zwierzęta dzikie i domowe, u których wirus krąży
zwierzęta drapieżne	хищные животные
nieszczepione zwierzęta domowe	непривитые домашние животные
ugryzieni / podrapani	укушенные / оцарапанные (droga zakażenia)
gryzonie (myszy, świnki morskie, szczury, króliki)	грызуны — rzadka droga zakażenia człowieka
ośrodkowy układ nerwowy (OUN)	центральная нервная система
nerwy obwodowe	периферические нервы
rdzeń kręgowy	спинной мозг
gruczoły ślinowe	слюнные железы — wtórne miejsce namnażania wirusa
okres wylęgania	инкубационный период
profilaktyka poekspozycyjna	постконтактная профилактика (после укуса)
zapalenie mózgu	энцефалит
podniecenie, niepokój ruchowy	возбуждение, двигательное беспокойство
omamy wzrokowe i słuchowe	зрительные и слуховые галлюцинации
drgawki	судороги
wodowstręt	гидрофобия, водобоязнь
światłowstręt	светобоязнь
porażenia	параличи
szczepionka i surowica odpornościowa	вакцина и иммунная (антирабическая) сыворотка

---

Tekst — oryginał z materiałów NIL (koza nostra), czytaj dosłownie. Akcent, wymowa i pułapki — analiza tekstu.