Część 3 — Czytanie i rozumienie tekstu
Przed tym rozdziałem przeczytaj Wprowadzenie do części 3 (zasady czytania, akcent, strategia pytań). Tekst poniżej jest oryginalny — dokładnie taki, jak na egzaminie (źródło: biblioteka tekstów NIL, koza nostra). Czytaj go na głos, wolno, akcent na przedostatnią sylabę.
Zespół jelita drażliwego (IBS)
Definicja
Zespół jelita drażliwego to przewlekłe, nawracające zaburzenie czynnościowe przewodu pokarmowego, które objawia się przede wszystkim bólami brzucha, wzdęciami oraz zmianami rytmu wypróżnień – biegunką, zaparciami lub naprzemiennym występowaniem obu tych objawów. W przeciwieństwie do chorób organicznych, w IBS nie stwierdza się zmian strukturalnych ani biochemicznych w jelitach. Choroba ma charakter przewlekły i może znacząco obniżać jakość życia.
Patofizjologia (wieloczynnikowa)
Nadwrażliwość trzewna – zwiększona wrażliwość receptorów bólowych w ścianie jelit.
Zaburzenia motoryki jelit – nieprawidłowe skurcze mięśni gładkich (przyspieszenie lub spowolnienie pasażu).
Zaburzenia osi mózg–jelito – nieprawidłowa komunikacja między OUN a układem nerwowym jelit.
Stan zapalny o niskim nasileniu – u części chorych niewielki stan zapalny błony śluzowej.
Zaburzenia mikrobioty jelitowej – zmiana składu flory (po infekcjach lub antybiotykoterapii).
Przyczyny i czynniki ryzyka
Etiologia nie jest w pełni poznana. Predysponują: przewlekły stres i zaburzenia emocjonalne (lęk, depresja), przebyte infekcje jelitowe, zaburzenia hormonalne, nieprawidłowa dieta bogata w produkty ciężkostrawne i fermentujące węglowodany, płeć żeńska, predyspozycje genetyczne.
Objawy kliniczne
Przewlekłe lub nawracające bóle brzucha (zwykle ustępujące po wypróżnieniu).
Wzdęcia, uczucie przelewania.
Zmiany rytmu wypróżnień: biegunki, zaparcia lub postać mieszana.
Uczucie niepełnego wypróżnienia, śluz w stolcu.
Nasilenie dolegliwości po posiłkach, w stresie i przy napięciu emocjonalnym.
Objawy pozajelitowe u części chorych: bóle głowy, zmęczenie, zaburzenia snu i koncentracji.
Klasyfikacja kliniczna
IBS z dominującą biegunką,
IBS z dominującymi zaparciami,
IBS mieszany (naprzemiennie biegunki i zaparcia),
IBS nieokreślony (kryteria nie spełniają powyższych podtypów).
Diagnostyka
Rozpoznanie opiera się na ocenie objawów wg kryteriów rzymskich IV: nawracający ból brzucha ≥1 dzień/tydz. przez ≥3 miesiące (z początkiem ≥6 mies. wcześniej) związany z wypróżnieniem i zmianą częstości lub konsystencji stolca.
Należy wykluczyć choroby organiczne o podobnym obrazie (celiakia, NZJ, nietolerancje pokarmowe, choroby tarczycy, nowotwory).
Pomocne badania: morfologia, CRP, kalprotektyna w kale; endoskopia (kolonoskopia) wg wskazań.
Leczenie
1) Edukacja i styl życia
Regularne, spokojne posiłki, unikanie pośpiechu.
Odpowiednia ilość snu, codzienna aktywność fizyczna.
Redukcja stresu, techniki relaksacyjne.
2) Dieta
Dieta o niskiej zawartości fermentujących węglowodanów (low FODMAP – ograniczenie laktozy, fruktozy, sorbitolu, fruktanów).
Unikanie alkoholu, kawy, tłustych i pikantnych potraw.
Stopniowe wprowadzanie błonnika (głównie rozpuszczalnego, np. siemię lniane).
Probiotyki (np. Lactobacillus plantarum 299v, Bifidobacterium infantis) – jako wsparcie.
3) Farmakoterapia
Leki rozkurczowe (mebeweryna, drotaweryna) – bóle brzucha.
Przeciwbiegunkowe (loperamid) – przy dominującej biegunce.
Środki przeczyszczające (makrogol, laktuloza) – przy zaparciach.
Leki przeciwdepresyjne w małych dawkach (TLPD/SSRI) – modulacja nadwrażliwości trzewnej i nastroju.
Nowocześniejsze leki (np. linaklotyd, rzadziej rzatoliny) – w cięższych postaciach.
4) Psychoterapia
Terapia poznawczo-behawioralna, techniki relaksacyjne, joga i medytacja – redukcja stresu i lepsza kontrola objawów.
Współpraca gastroenterologa i psychologa zwiększa skuteczność leczenia.
W materiale źródłowym (koza nostra) do tego tekstu nie podano gotowych pytań egzaminacyjnych. Poniższe 5 pytań sformułowano na wzór pytań komisji NIL do innych tekstów części 3; odpowiedzi pochodzą wyłącznie z treści powyższego tekstu.
Przewlekłe, nawracające zaburzenie czynnościowe przewodu pokarmowego, objawiające się bólami brzucha, wzdęciami oraz zmianami rytmu wypróżnień – biegunką, zaparciami lub naprzemiennym występowaniem obu tych objawów.
Etiologia nie jest w pełni poznana. Predysponują: przewlekły stres i zaburzenia emocjonalne (lęk, depresja), przebyte infekcje jelitowe, zaburzenia hormonalne, nieprawidłowa dieta bogata w produkty ciężkostrawne i fermentujące węglowodany, płeć żeńska, predyspozycje genetyczne.
Rozpoznanie opiera się na ocenie objawów wg kryteriów rzymskich IV: nawracający ból brzucha ≥1 dzień/tydz. przez ≥3 miesiące (z początkiem ≥6 mies. wcześniej) związany z wypróżnieniem i zmianą częstości lub konsystencji stolca. Pomocne badania: morfologia, CRP, kalprotektyna w kale; endoskopia (kolonoskopia) wg wskazań.
Należy wykluczyć choroby organiczne o podobnym obrazie: celiakia, NZJ (nieswoiste zapalenia jelit), nietolerancje pokarmowe, choroby tarczycy, nowotwory.
Cztery filary: edukacja i styl życia (regularne posiłki, sen, redukcja stresu), dieta (low FODMAP, błonnik, probiotyki), farmakoterapia (leki rozkurczowe, przeciwbiegunkowe, środki przeczyszczające, leki przeciwdepresyjne w małych dawkach, nowocześniejsze leki jak linaklotyd) oraz psychoterapia (terapia poznawczo-behawioralna, techniki relaksacyjne, joga, medytacja).
W języku polskim akcent pada na przedostatnią sylabę każdego słowa. W tabeli niżej pogrubiona, czerwona sylaba to ta akcentowana. Czytaj słowo w całości, nie sylabami — pogrubienie tylko wskazuje, gdzie pada nacisk głosu.
⚠️ Wyjątki (akcent na 3. sylabę od końca): formy typu gra-MA-ty-ka, fi-ZY-ka oraz liczebniki czte-RY-sta, sied-MIU-set. W tym tekście dodatkowo słowa greckiego pochodzenia zakończone na -teRApia i -skoPIa tradycyjnie też przesuwają akcent na trzecią sylabę od końca: farmakoteRApia, psychoteRApia, endoskoPIa, kolonoskoPIa, patofizjoLOgia. W mowie potocznej słychać też wersję z akcentem na przedostatniej — na egzaminie bezpieczniej trzymać się wersji tradycyjnej.
| Słowo (akcent) | Na co uważać przy czytaniu |
|---|---|
| jelita drażliwego | ż = [ж], akcent na li |
| przewlekłe nawracające | ł = [w], ją nosowe |
| zaburzenie czynnościowe | rz = [ż], ść miękkie |
| wzdęciami | ę nosowe, zbitka wzdz- |
| rytmu wypróżnień | ó = [u], rzeń = [żeń] |
| naprzemiennym | rz = [ż] |
| nadwrażliwość trzewna | ż, zbitka trz |
| receptorów bólowych | ó = [u] (x2) |
| skurcze mięśni gładkich | cz = [ч], ę nosowe, ł = [w] |
| przyspieszenie spowolnienie pasażu | sz, ż |
| oś mózg–jelito | ś miękkie, ó = [u] |
| błony śluzowej | ł = [w], ś miękkie |
| fermentujące węglowodany | ą nosowe, ę nosowe |
| etiologia | greckie -ia: e-tio-lo-gia |
| ciężkostrawne | ę nosowe, ż |
| płeć żeńska | ł = [w], ć miękkie, ż |
| napięciu emocjonalnym | ę nosowe |
| kryteriów rzymskich | ó = [u], rz = [ż] |
| nawracający ból brzucha | ą nosowe, zbitka brz, ch = [h] |
| wykluczyć choroby organiczne | cz = [ч], ch = [h] |
| kalprotektyna w kale | obce słowo, czytaj powoli |
| endoskopia (kolonoskopia) | greckie -pia, akcent tradycyjnie na sko |
| farmakoterapia | greckie -pia |
| środki przeczyszczające | zbitka szcz |
| przeciwdepresyjne w małych dawkach | ł = [w] |
| psychoterapia, joga i medytacja | ch = [h] |
| skuteczność leczenia | cz = [ч], ść miękkie |
Komisja słucha, jak czytasz liczby i skróty. Ćwicz osobno.
| W tekście | Czytaj |
|---|---|
| IBS | i-be-es (skrót angielski, czytaj literami) |
| ≥1 dzień/tydz. | co najmniej jeden dzień na tydzień |
| ≥3 miesiące | co najmniej trzy miesiące |
| ≥6 mies. | co najmniej sześć miesięcy |
| kryteria rzymskie IV | kryteria rzymskie czwarte |
| 299v (Lactobacillus plantarum) | dwieście dziewięćdziesiąt dziewięć V (łacińska nazwa szczepu — czytaj powoli) |
| low FODMAP | łow fodmap (nazwa angielska) |
| NZJ | en-zet-jot (nieswoiste zapalenia jelit) |
| TLPD/SSRI | te-el-pe-de łamane przez es-es-er-i |
| wg | według (nie „w-g") |
| np. | na przykład |
Najczęstsze błędy osoby rosyjsko-/ukraińskojęzycznej przy czytaniu tego tekstu. Pogrupowane wg typu. Ćwicz każdą linijkę na głos.
| ❌ Tak NIE | ✅ Tak TAK | Dlaczego |
|---|---|---|
| drażliwego | drażliwego | przedostatnia, nie ostatnia |
| naprzemiennym | naprzemiennym | przedostatnia |
| emocjonalnym | emocjonalnym | przedostatnia |
| farmakoterapia (akcent na ra) | farmakoteRApia | tradycyjnie 3. sylaba od końca |
| psychoterapia (akcent na ra) | psychoteRApia | tradycyjnie 3. sylaba od końca |
| kolonoskopia (akcent na ko) | kolonoSKOpia | tradycyjnie 3. sylaba od końca |
| ❌ Tak NIE | ✅ Tak TAK | Dlaczego |
|---|---|---|
| „слюзовэй" twardo | śluzowej | ś miękkie |
| „осчь мозг" | oś mózg | ś miękkie |
| „женьска" twardo | żeńska | ń miękkie |
| „скончентрация" | koncentracji | ci = [ći] |
| „скутэчносч" | skuteczność | ść miękkie |
| ❌ Tak NIE | ✅ Tak TAK | Dlaczego |
|---|---|---|
| „вздэнця" bez nosówki | wzdęciami | ę nosowe |
| „фермэнтуёнцэ вэнгловодяны" | fermentujące węglowodany | ą + ę nosowe |
| „нэнгпенцю" | napięciu | ę nosowe |
| „бул брзуха" | ból brzucha | brak nosówki tu, ale zbitka brz wymaga uwagi |
| „чэнжкостравнэ" | ciężkostrawne | ę nosowe |
| „женьска" bez zmiękczenia | płeć żeńska | eń + miękkie ń |
| ❌ Tak NIE | ✅ Tak TAK | Dlaczego |
|---|---|---|
| „заражэние" przez [з] | zaburzenie | rz = [ż], nie [з] |
| „выпрожнень" | wypróżnień | ż = [ж] |
| „пшечищайонцэ" | przeczyszczające | zbitka szcz = [шч] |
| „скурчэ мєнщни" | skurcze mięśni | cz = [ч] |
| „тшевна" | trzewna | trz = [чш]-podobne, ćwicz osobno |
| „важлива" (UA) zamiast | wrażliwość | interferencja, wymowa polska rz = [ż] |
| ❌ Tak NIE | ✅ Tak TAK | Dlaczego |
|---|---|---|
| „вжуднень" [л brak] | wypróżnień | ó = [u] |
| „болю" [л] | bólowych | ó = [u] |
| „гладких" [л twarde] | gładkich | ł = [w] |
| „малых давках" [л] | małych dawkach | ł = [w] |
| „ослэпия" [л] | endoskopia | tu nie ma ł, ale ćwicz o-e na styku |
| „ошь мужг-елито" | oś mózg–jelito | ó = [u] |
| ❌ Tak NIE | ✅ Tak TAK | Dlaczego |
|---|---|---|
| „брзуха" | brzucha | zbitka brz- |
| „тшевна" | trzewna | zbitka trz- |
| „вздэнчя" | wzdęciami | zbitka wzdz- |
| „пшецивдепресыйнэ" | przeciwdepresyjne | zbitka przec- + iw |
| „кальпротэктына" | kalprotektyna | obce słowo, czytaj sylaba po sylabie |
| ❌ Tak NIE | ✅ Tak TAK | Dlaczego |
|---|---|---|
| „больше-равно один день" (dosłowne tłumaczenie znaku ≥) | co najmniej jeden dzień na tydzień | ≥ czytamy słowami, nie jak znak matematyczny |
| „три месяца" (rosyjska wymowa liczebnika) | co najmniej trzy miesiące | polski liczebnik, nie rosyjski |
| „шесть месяцев" | co najmniej sześć miesięcy | polski liczebnik |
| „ай-би-эс" (transliteracja rosyjska) | i-be-es | skrót czytamy polskimi nazwami liter |
| „дважды девяносто девять фау" | dwieście dziewięćdziesiąt dziewięć V | jedna liczba, nie dwie osobne |
| „четвёртые критерии" | kryteria rzymskie czwarte | polski liczebnik porządkowy |
| ❌ Tak NIE | ✅ Tak TAK | Dlaczego |
|---|---|---|
| „синдром раздраженного кишечника" (tłumaczenie na głos) | zespół jelita drażliwego | czytaj polski tekst, nie tłumacz |
| „кишківник" (UA) | jelito | interferencja UA/RU |
| „пити ліки" | leki przyjmować / stosować | kalka „пити таблетки" |
| akcent + pośpiech | czytaj wolno, do kropki | pośpiech gubi nosówki i końcówki |
| dodawanie wiedzy spoza tekstu | mów tylko to, co w tekście | komisja karze odejście od tekstu |
| Termin (z tekstu) | Objaśnienie |
|---|---|
| zespół jelita drażliwego (IBS) | синдром раздражённого кишечника |
| zaburzenie czynnościowe | функциональное расстройство — bez zmian strukturalnych w badaniach |
| wzdęcia | вздутие живота |
| rytm wypróżnień | ритм стула/дефекации |
| nadwrażliwość trzewna | висцеральная гиперчувствительность |
| oś mózg–jelito | ось «мозг–кишечник» |
| mikrobiota jelitowa | кишечная микробиота (микрофлора) |
| kryteria rzymskie IV | Римские критерии IV — диагностические критерии функциональных заболеваний ЖКТ |
| celiakia | целиакия |
| NZJ (nieswoiste zapalenia jelit) | ВЗК — воспалительные заболевания кишечника (болезнь Крона, язвенный колит) |
| kalprotektyna w kale | кальпротектин в кале — маркер воспаления кишечника |
| low FODMAP | диета с низким содержанием ферментируемых углеводов |
| leki rozkurczowe | спазмолитики |
| środki przeczyszczające | слабительные средства |
| TLPD/SSRI | трициклические антидепрессанты / селективные ингибиторы обратного захвата серотонина |
| linaklotyd | линаклотид — препарат нового поколения при тяжёлых формах IBS с запором |
| terapia poznawczo-behawioralna | когнитивно-поведенческая терапия |
Tekst — oryginał z materiałów NIL (koza nostra), czytaj dosłownie. Akcent, wymowa i pułapki — analiza tekstu.