Część 3 — Tekst: Udar mózgu

Udar mózgu to nagłe zaburzenie czynności mózgu spowodowane przerwaniem lub znacznym ograniczeniem dopływu krwi do jego części. Komórki nerwowe, pozbawione tlenu i substancji odżywczych, zaczynają obumierać już po kilku minutach. Udar stanowi stan nagły, zagrażający życiu i wymagający natychmiastowej interwencji medycznej.

Przyczyny i czynniki ryzyka: nadciśnienie tętnicze — najczęstszy i najważniejszy czynnik ryzyka zarówno udaru niedokrwiennego, jak i krwotocznego; miażdżyca tętnic mózgowych i szyjnych — powoduje zwężenie naczyń i sprzyja tworzeniu się zakrzepów; choroby serca, zwłaszcza migotanie przedsionków, wady zastawek i niewydolność serca — źródło zatorów do naczyń mózgowych; cukrzyca — przyspiesza rozwój miażdżycy i uszkadza naczynia krwionośne; hipercholesterolemia — zwiększa odkładanie cholesterolu w ścianach tętnic; palenie tytoniu — uszkadza śródbłonek naczyń i zwiększa krzepliwość krwi; otyłość i brak aktywności fizycznej — nasilają nadciśnienie, cukrzycę i zaburzenia lipidowe; nadmierne spożycie alkoholu — może prowadzić do wzrostu ciśnienia i zaburzeń rytmu serca. Dodatkowo ryzyko wzrasta wraz z wiekiem (po 65. roku życia udar dotyczy nawet 10 osób na 1000 rocznie) oraz przy występowaniu udarów w rodzinie.

Patogeneza. Prawidłowa czynność mózgu zależy od stałego dopływu krwi. Gdy dochodzi do zamknięcia lub pęknięcia naczynia, przepływ krwi ustaje, a tkanka mózgowa w danym obszarze nie otrzymuje tlenu. Już po kilku minutach rozpoczyna się proces nieodwracalnego uszkodzenia neuronów. Wokół ogniska martwicy powstaje tzw. strefa półcienia (penumbra), w której komórki mogą jeszcze odzyskać funkcję, jeśli szybko zostanie przywrócony przepływ krwi.

Rodzaje udaru. Udar niedokrwienny stanowi około 80% przypadków — jest spowodowany zamknięciem tętnicy przez zakrzep lub zator (najczęściej pochodzący z serca lub tętnic szyjnych), najczęstszą przyczyną jest miażdżyca. Udar krwotoczny stanowi około 20% przypadków — dochodzi do pęknięcia naczynia i wylania się krwi do mózgu lub przestrzeni podpajęczynówkowej, głównymi przyczynami są nadciśnienie tętnicze oraz wady naczyniowe (tętniaki, malformacje). Udar krwotoczny przebiega zwykle ciężej i częściej prowadzi do zgonu.

Obraz kliniczny. Objawy udaru pojawiają się nagle i zależą od lokalizacji ogniska w mózgu. Najczęstsze to: niedowład lub porażenie połowy ciała, opadnięcie kącika ust, asymetria twarzy, zaburzenia mowy (afazja, dyzartria), zaburzenia widzenia (zaniewidzenie połowicze, podwójne widzenie), zawroty głowy, utrata równowagi, silny ból głowy (zwłaszcza w udarze krwotocznym), zaburzenia świadomości, senność lub utrata przytomności. Każdy z tych objawów wymaga natychmiastowego wezwania pogotowia ratunkowego.

Diagnostyka. Podstawą rozpoznania jest tomografia komputerowa lub rezonans magnetyczny głowy, które pozwalają odróżnić udar niedokrwienny od krwotocznego. Dodatkowo wykonuje się: USG tętnic szyjnych, echokardiografię, badania krwi (glukoza, elektrolity, parametry krzepnięcia, lipidy), angiografię naczyń mózgowych.

Leczenie. Udar mózgu jest stanem nagłym — czas ma kluczowe znaczenie („czas to mózg"). Leczenie ostrej fazy obejmuje: zabezpieczenie funkcji życiowych (drożność dróg oddechowych, tlenoterapia, płyny, kontrola ciśnienia); w udarze niedokrwiennym — trombolizę dożylną (alteplaza — lek rozpuszczający zakrzepy) w ciągu 3–6 godzin od wystąpienia objawów; w niektórych przypadkach — mechaniczną trombektomię; w udarze krwotocznym — leczenie neurochirurgiczne (usunięcie krwiaka, zaopatrzenie tętniaka). Leczenie podtrzymujące i profilaktyka wtórna obejmuje: kontrolę ciśnienia, glikemii, temperatury i nawodnienia, leki przeciwpłytkowe (aspiryna, klopidogrel) lub przeciwzakrzepowe, rehabilitację neurologiczną — jak najwcześniej po stabilizacji stanu. Rehabilitacja obejmuje fizjoterapię, terapię mowy, wsparcie psychologiczne oraz naukę samodzielnego funkcjonowania.