Część 3 — Czytanie i rozumienie tekstu
Przed tym rozdziałem przeczytaj Wprowadzenie do części 3 (zasady czytania, akcent, strategia pytań). Tekst poniżej jest oryginalny — dokładnie taki, jak na egzaminie (źródło: grupa NIL_razem). Czytaj go na głos, wolno, akcent na przedostatnią sylabę.
Astma oskrzelowa to przewlekła, zapalna choroba dróg oddechowych o zmiennym przebiegu, charakteryzująca się nadreaktywnością oskrzeli i okresowym zwężeniem ich światła. Objawy, takie jak duszność, świszczący oddech, kaszel i uczucie ucisku w klatce piersiowej, mają zwykle charakter napadowy i są odwracalne samoistnie lub po leczeniu. Choroba często współistnieje z innymi schorzeniami atopowymi, np. alergicznym nieżytem nosa czy atopowym zapaleniem skóry.
Etiologia i czynniki ryzyka. Astma jest chorobą wieloczynnikową. Do najważniejszych czynników należą: predyspozycje genetyczne, alergeny wziewne (roztocza kurzu domowego, pyłki roślin, sierść zwierząt, pleśnie), zakażenia wirusowe dróg oddechowych w dzieciństwie, ekspozycja na dym tytoniowy (czynny i bierny), zanieczyszczenia środowiska (pyły, ozon, spaliny), czynniki zawodowe (lateks, mąka), leki — zwłaszcza niesteroidowe leki przeciwzapalne (aspiryna, ibuprofen) oraz β-blokery, wysiłek fizyczny, zimne powietrze i stres.
Patogeneza. Podstawowym mechanizmem jest przewlekły stan zapalny błony śluzowej oskrzeli, w którym uczestniczą komórki zapalne (eozynofile, limfocyty Th2, mastocyty) i mediatory zapalne (histamina, leukotrieny, cytokiny). W wyniku tego procesu dochodzi do obrzęku i przebudowy (remodelingu) ściany oskrzeli, skurczu mięśni gładkich, zwiększonego wydzielania śluzu, co prowadzi do odwracalnej obturacji dróg oddechowych i nadreaktywności oskrzeli.
Objawy kliniczne: napadowa duszność, szczególnie w nocy i nad ranem, kaszel (suchy lub z niewielką ilością plwociny), świszczący oddech, uczucie ucisku lub ciężkości w klatce piersiowej, w badaniu przedmiotowym — wydłużony wydech, świsty i furczenia nad polami płucnymi. Objawy często ustępują po zastosowaniu leków rozszerzających oskrzela lub samoistnie.
Diagnostyka. Rozpoznanie astmy opiera się na: wywiadzie klinicznym i obecności typowych objawów, spirometrii — wykazującej obturację dróg oddechowych (obniżony FEV₁) oraz jej odwracalność po podaniu leku rozszerzającego oskrzela, pomiarze szczytowego przepływu wydechowego (PEF) — zmienność powyżej 20% sugeruje astmę, testach prowokacyjnych z metacholiną, testach alergicznych skórnych lub oznaczeniu swoistych IgE, oznaczeniu eozynofili we krwi lub plwocinie, a także frakcji tlenku azotu (FeNO) w wydychanym powietrzu.
Leczenie. Celem leczenia jest uzyskanie kontroli objawów, zapobieganie zaostrzeniom i utrzymanie prawidłowej funkcji płuc. Leczenie doraźne — krótko działające β₂-mimetyki (SABA), np. salbutamol. Leczenie przewlekłe (kontrolujące) — wziewne glikokortykosteroidy (ICS): beklometazon, budezonid, flutykazon, mometazon, stosowane jako leki podstawowe. Przy braku kontroli rozważa się dodanie długo działającego β₂-mimetyka (LABA) — najczęściej formoterolu lub salmeterolu, zawsze w połączeniu z wziewnymi glikokortykosteroidami — nie stosuje się ich w monoterapii. Dodaje się długo działające antagonisty receptorów muskarynowych (LAMA), gdy mimo stosowania ICS i LABA kontrola astmy jest niewystarczająca — najczęściej stosowane jest tiotropium, jest to „trzeci lek", dodawany dopiero wtedy, gdy ICS i LABA nie wystarczą. W sytuacji, gdy mimo tego kontrola choroby nadal jest niewystarczająca, można rozważyć kolejne metody leczenia: leki antyleukotrienowe, np. montelukast (szczególnie u pacjentów z astmą alergiczną lub wysiłkową, często stosowane u dzieci), teofilinę — lek rozszerzający oskrzela, stosowany obecnie rzadko ze względu na wąski indeks terapeutyczny i liczne działania niepożądane, leczenie biologiczne u pacjentów z ciężką astmą, odpowiednio kwalifikowanych (np. omalizumab, mepolizumab, benralizumab, dupilumab). Bardzo ważne są również edukacja pacjenta, monitorowanie PEF, unikanie ekspozycji na czynniki wyzwalające oraz szczepienia ochronne (grypa, COVID-19).
Rokowanie. U większości pacjentów, przy właściwym leczeniu i współpracy z lekarzem, możliwe jest utrzymanie pełnej kontroli choroby i normalnej aktywności życiowej. Jednakże brak leczenia lub nieregularne stosowanie leków może prowadzić do trwałych zmian w oskrzelach i rozwoju nieodwracalnej obturacji.
W źródle nie było gotowych pytań — poniższe sformułowano na podstawie tekstu, odpowiedzi to wyłącznie cytaty/parafrazy z powyższego tekstu.
Przewlekła, zapalna choroba dróg oddechowych o zmiennym przebiegu, z nadreaktywnością oskrzeli i okresowym zwężeniem ich światła.
Predyspozycje genetyczne, alergeny wziewne (roztocza, pyłki, sierść, pleśnie), zakażenia wirusowe w dzieciństwie, dym tytoniowy, zanieczyszczenia środowiska, czynniki zawodowe, niesteroidowe leki przeciwzapalne i β-blokery, wysiłek fizyczny, zimne powietrze, stres.
Wywiad kliniczny, spirometria (obturacja i jej odwracalność), pomiar PEF, testy prowokacyjne z metacholiną, testy alergiczne, oznaczenie eozynofili i FeNO.
Wziewne glikokortykosteroidy (ICS) jako leki podstawowe; przy braku kontroli dodaje się LABA, a następnie w razie potrzeby LAMA — nigdy LABA w monoterapii.
Trwałe zmiany w oskrzelach i rozwój nieodwracalnej obturacji dróg oddechowych.
Ogólna zasada: akcent pada na przedostatnią sylabę każdego słowa.
⚠️ Wyjątki (akcent na 3. sylabę od końca): charakterystyka-typu słowa na -tyka (tu: pochodne „charakteryzująca" trzymają regułę ogólną), antyleukotrienowe — długie słowo złożone, czytaj wolno człon po członie. W tym tekście poważnych wyjątków niewiele.
| Słowo (akcent) | Na co uważać przy czytaniu |
|---|---|
| astma oskrzelowa | rz nie ma tu — „oskrzelowa" ma rz = [ż] w środku |
| nadreaktywnością | -ścią miękkie + ą nosowe |
| świszczący | świ = [śfi]; szcz = [щч] |
| ucisku w klatce piersiowej | si = [śi] |
| schorzeniami atopowymi | rz = [ż] |
| predyspozycje genetyczne | cz = [ч] |
| roztocza kurzu domowego | cz = [ч] |
| pleśnie | ś miękkie |
| ekspozycja na dym tytoniowy | zy twarde |
| niesteroidowe | obce, dziel sylabami |
| β-blokery | „beta-blokery" — czytaj „bета" |
| przebudowy (remodelingu) | obce słowo — „remo-de-lin-gu" |
| eozynofile | akcent na „fi" |
| leukotrieny | dziel: leu-ko-tri-e-ny |
| cytokiny | akcent na „ki" |
| spirometrii | ę→ii — akcent na „me" |
| szczytowego przepływu wydechowego | ł = [w]; ch = [h] |
| metacholiną | ch = [h] |
| swoistych IgE | „i-gie-e" |
| glikokortykosteroidy | długie, dziel sylabami |
| antagonistów receptorów muskarynowych | ó = [u] |
| tiotropium | obce, czytaj literalnie |
| antyleukotrienowe | długie złożone słowo |
| W tekście | Czytaj |
|---|---|
| β₂-mimetyki | beta-dwa-mimetyki |
| SABA, LABA, LAMA | es-a-be-a, el-a-be-a, el-a-em-a (lub pełną nazwą angielską) |
| FEV₁ | ef-i-wu-jeden |
| PEF | pe-e-ef |
| zmienność powyżej 20% | zmienność powyżej dwudziestu procent |
| IgE | i-gie-e |
| FeNO | fe-en-o |
| ICS | i-ce-es |
| ❌ Tak NIE | ✅ Tak TAK | Dlaczego |
|---|---|---|
| nadreaktywnoŚCIĄ | nadreaktywnością | przedostatnia |
| glikokortykosteroIDY | glikokortykosteroidy | przedostatnia |
| antyleukotrienoWE | antyleukotrienowe | przedostatnia |
| ❌ Tak NIE | ✅ Tak TAK | Dlaczego |
|---|---|---|
| „свищчонцы" твёрдо | świszczący | świ = [śfi] |
| „плещни" | pleśnie | ś мягко |
| «ущиск в клятце пiерсёвей» | ucisk w klatce piersiowej | si = [śi] |
| ❌ Tak NIE | ✅ Tak TAK | Dlaczego |
|---|---|---|
| „нендреактывношчён" | nadreaktywnością | ą nosowe |
| «звенжене» | zwężenie | ę nosowe |
| «выдзеляня слюзу» | wydzielania śluzu | нет нос., но частая твёрдость |
| ❌ Tak NIE | ✅ Tak TAK | Dlaczego |
|---|---|---|
| „осгжелова" | oskrzelowa | rz = [ż] |
| «свищчонцы аддех» | świszczący oddech | szcz = [щч] |
| «пшебудова» | przebudowa | prze = [пше] |
| ❌ Tak NIE | ✅ Tak TAK | Dlaczego |
|---|---|---|
| „пшепливу" [л] | przepływu [w] | ł = [w] |
| „муй" | mimo, że nie ma w tekście — по аналогии: ó = [u] wszędzie | — |
| «рецепторув» [л] | receptorów [u] | ó = [u] |
| ❌ Tak NIE | ✅ Tak TAK | Dlaczego |
|---|---|---|
| «нендреактывношчон» | nadreaktywnością | ndr збитка |
| «шчытовего» | szczytowego | szcz сложная збитка |
| «глюкокортикостероиды» рус. | glikokortykosteroidy | польское произношение |
| ❌ Tak NIE | ✅ Tak TAK | Dlaczego |
|---|---|---|
| „бета два миметики" калька | beta-dwa-mimetyki | польские числительные |
| „больше двадцати процентов" | powyżej dwudziestu procent | польская форма |
| ❌ Tak NIE | ✅ Tak TAK | Dlaczego |
|---|---|---|
| «астма» произносится твёрдо по-русски | astma — мягче, „a-stma" | польская артикуляция |
| «бронхиальная астма» дословно | astma oskrzelowa | не калька с русского |
| пропуск «wziewne» | wziewne glikokortykosteroidy — полная форма | комиссия слушает точность термина |
| Termin (z tekstu) | Objaśnienie |
|---|---|
| astma oskrzelowa | бронхиальная астма |
| nadreaktywność oskrzeli | гиперреактивность бронхов |
| alergeny wziewne (roztocza, pyłki, pleśnie) | ингаляционные аллергены (клещи, пыльца, плесень) |
| eozynofile, limfocyty Th2, mastocyty | эозинофилы, Th2-лимфоциты, тучные клетки |
| spirometria / FEV₁ | спирометрия / объём форсированного выдоха за 1 сек |
| PEF (szczytowy przepływ wydechowy) | пиковая скорость выдоха |
| SABA / LABA / LAMA | коротко- / длительно-действующие β2-агонисты / антихолинергики |
| ICS (wziewne glikokortykosteroidy) | ингаляционные глюкокортикостероиды |
| leki antyleukotrienowe (montelukast) | антилейкотриеновые препараты |
| leczenie biologiczne (omalizumab i in.) | биологическая терапия |
| obturacja dróg oddechowych | обструкция дыхательных путей |
Tekst — oryginał z materiałów NIL (koza nostra / grupa NIL_razem), czytaj dosłownie. Akcent, wymowa i pułapki — analiza tekstu.