Część 3 — Tekst: Menopauza

Menopauza jest naturalnym i jednym z kluczowych momentów w życiu kobiety, będącym namacalnym dowodem zmian zachodzących w organizmie. Świadczy o zakończeniu funkcji układu rozrodczego, a w konsekwencji możliwości posiadania potomstwa. Menopauzą nazywamy ostatnią miesiączkę, po której przez 12 miesięcy nie wystąpią krwawienia z dróg rodnych przy wykluczeniu chorób i zaburzeń, które mogą doprowadzić do zatrzymania się menstruacji.

Okres okołomenopauzalny (trwający ok. 5 lat przed ostatnią miesiączką, do 1 roku po niej) może, choć nie musi, pogarszać jakość życia kobiety. Pojawienie się objawów z nim związanych wynika z procesu starzenia się organizmu oraz stopniowego wygasania funkcji jajników — wyczerpania ich możliwości rozrodczych. W trakcie jego trwania dochodzi do zmniejszenia wydzielania hormonów (estrogenów i progesteronu) aż do utraty cykli owulacyjnych, a następnie zaprzestania miesiączkowania.

Wiek, w którym wystąpi ostatnia miesiączka, zależy od czynników zarówno genetycznych, jak i środowiskowych. Standardowo menopauza występuje między 45. a 55. rokiem życia kobiety. Średni wiek ostatniej miesiączki w Polsce wynosi około 50–51 lat. Uważa się, że wcześniejsze wystąpienie menopauzy może być spowodowane nie tylko czynnikami genetycznymi, ale także paleniem papierosów, leczeniem przeciwnowotworowym.

W okresie okołomenopauzalnym obserwuje się zmiany w zakresie charakteru, czasu trwania oraz odstępu między miesiączkami. Spodziewane krwawienia stają się mniej przewidywalne — cykle mogą być dłuższe lub krótsze, krwawienia wydłużone i bardziej obfite, czasami dochodzi do „wypadnięcia" menstruacji. Częściej pojawiają się krwawienia lub plamienia między miesiączkami.

Tak zwane objawy wypadowe pojawić mogą się już w okresie premenopauzalnym i dawać o sobie znać średnio od 2 do 5 lat po menopauzie. Należą do nich: uderzenia gorąca, występujące z różną częstotliwością — od jednego epizodu na tydzień do nawet kilkunastu w ciągu dnia, z towarzyszącymi mu dreszczami, zaczerwienieniem twarzy, dekoltu, nadmierne pocenie się, zwiększona pobudliwość, nerwowość, zaburzenia rytmu serca, bóle i zawroty głowy, problemy ze snem, zmiany nastroju, zmęczenie, trudności w koncentracji, bóle mięśni i stawów, mrowienia. Niedobór estrogenów może doprowadzić do zmian w obrębie sromu — atrofii (zaniku), której skutki można zaobserwować jako bolesne współżycie, suchość w pochwie, częstsze infekcje okolic intymnych oraz nietrzymanie moczu. Długotrwałe niedobory hormonalne są czynnikiem ryzyka rozwinięcia się w przyszłości osteoporozy, chorób sercowo-naczyniowych, otyłości, choroby Alzheimera, miażdżycy.

Okres okołomenopauzalny jest naturalnym procesem, który w większości przypadków nie powinien dostarczać powodów do niepokoju, natomiast każde objawy pogarszające jakość życia kobiety powinny skłonić do wizyty u ginekologa. Przeprowadzi on rutynowe badanie ginekologiczne oraz zaproponuje leczenie w koniecznych przypadkach. Obfite krwawienia, przedłużające się do ponad 7 dni, krwawienia międzymiesiączkowe, częstsze menstruacje (odstępy krótsze niż 21 dni), zawsze wymagają poszerzenia diagnostyki, gdyż mogą być wynikiem chorób.

Menopauzę rozpoznaje się na podstawie rozmowy z pacjentką, kiedy pacjentka zadeklaruje, że ostatnia miesiączka wystąpiła ponad 12 miesięcy wcześniej i nie jest to skutek choroby, ciąży ani innych zaburzeń. W przypadku wystąpienia menopauzy poniżej 45. roku życia lekarz zleca dodatkowe badania stężenia hormonów we krwi w celu potwierdzenia rozpoznania. Zaburzenia miesiączkowania mogą wymagać wykonania diagnostycznego łyżeczkowania jamy macicy.

Obecnie istnieje wiele metod, które pozwalają na złagodzenie dolegliwości związanych z okresem okołomenopauzalnym. Z leczenia korzystają najczęściej kobiety, które ciężko przechodzą ten okres i objawy znacznie pogarszają jakość ich życia. Terapię dobiera się indywidualnie, po wykluczeniu wszystkich przeciwwskazań i rozważeniu ewentualnych korzyści i ryzyka. Najczęściej stosowaną metodą jest hormonalna terapia zastępcza (HTZ), która polega na przyjmowaniu żeńskich hormonów płciowych — estrogenów i progesteronu — w odpowiednich proporcjach, dobieranych indywidualnie do pacjentki, dostępna w formie tabletek, plastrów, implantów. Dolegliwości można łagodzić także za pomocą naturalnych substancji — fitoestrogenów zawartych w roślinach, takich jak kozłek lekarski, szałwia, rumianek czy soja. Suchość pochwy można łagodzić za pomocą lubrykantów dopochwowych oraz kremów zawierających estrogen. W przypadku zaburzeń psychicznych, takich jak depresja czy zaburzenia nastroju, wskazana jest konsultacja psychiatryczna lub psychologiczna.

Objawy okresu okołomenopauzalnego ustępują zwykle w przeciągu 5–7 lat od ostatniej miesiączki. W przypadku pojawienia się krwawienia po menopauzie należy zgłosić się natychmiastowo do lekarza w celu wykonania diagnostyki — każde plamienie lub krwawienie następujące po 6 lub więcej miesiącach od ostatniej miesiączki jest traktowane jako nieprawidłowe i wymaga wykluczenia chorób nowotworowych.